Phóng to

TTK NATO Jaap de Hoop Scheffer mở cánh cửa biểu tượng cho các thành viên mới

TTO - Vào nửa đêm 29-3, Ngoại trưởng Mỹ Collin Powell sẽ nhận biên bản phê chuẩn các điều lệ gia nhập NATO của Bulgaria, Latvia, Litva, Romania, Slovakia và Slovenia mà theo qui định của tổ chức này, điều đó cũng có nghĩa bảy nước trên đã chính thức bước vào NATO.

Thêm 7 nước này, từ nay 40% thành viên của NATO là các nước cộng sản cũ, và NATO tiến gần hơn về Balkans, nam Kavkaz, Trung Đông và Trung Á. Việc mở rộng về phía đông của NATO diễn ra trong bối cảnh có một số căng thẳng giữa LB Nga, lãnh đạo khối Hiệp ước Varsava cũ với các cựu thành viên của khối này; trong khi chính NATO cũng đang đứng trước những vấn đề thời hậu chiến tranh lạnh.

NATO + WPC = CFE

Tháng 11 - 1990, trước khi Liên Xô tan rã, tại Paris các nước NATO và Liên minh Hiệp uớc Varsava (WPC - Warsawa Pact coalition) đã ký Hiệp ước về các lực lượng vũ trang thông thường ở châu Âu (CFE), mục tiêu là không để triển khai gần biên giới hai khối các lực lượng quân sự lớn có thể được sử dụng trong các cuộc xung đột. CFE cũng giới hạn số quân đội trong khu vực nhìn chung cũng như điều chỉnh việc bố trí, cắt giảm tạm thời của chúng.

Trong CFE có hai nhóm nước tham gia, mỗi nhóm đều đưa ra những hạn ngạch vũ khí nhất định nhưng không qui định số vũ khí cụ thể cho từng nước, mà chỉ giới hạn số vũ khí chung của mỗi khối không được vượt quá một giới hạn nào đó. Có nghĩa CFE mới chỉ tính trên bình diện đối đầu hai khối: NATO và WPC.

Nhưng ngay lúc đó, hai khối cũng đã tiên liệu khả năng tan vỡ khối nên đã có những điều kiện đi kèm, rằng các nước thành viên nhóm này được phép tham gia vào bất cứ liên minh và thành phần những quốc gia mới khác. Trong trường hợp có một nước nào đó xuất hiện trên cơ sở tan rã một khối thì nước đó phải tuyên bố mình kế thừa CFE mà nước cũ đã tham gia để tự động phê chuẩn Hiệp ước này. Như thế, sẽ không có quốc gia mới nào tham gia vào hai khối và an ninh châu Âu nhờ đó sẽ được bảo đảm.

Thế nhưng một năm sau, Liên Xô tan rã và cùng với nó là khối WPC. Hầu như tất cả các nước tham gia các khối ký CFE Âu đều tuyên bố mình kế thừa các thành viên cũ của khối xã hội chủ nghĩa và tự động phê chuẩn nó. Chỉ riêng ba nước Latvia, Estonia và Litva tuyên bố đã nhiều năm trước họ "bị quân Liên Xô chiếm đóng" và do đó, không thể nào nói về tính kế thừa này.

Các nước Baltic này cũng khước từ "vũ khí của kẻ chiếm đóng" và như thế, họ đã từ bỏ CFE về mặt pháp lý (do CFE không chấp nhận nước mới tham gia vào hai khối) cũng như về mặt thực tế (ba chiếc xe tăng Xô viết thời những năm 20 còn trên lãnh thổ các nước này không bị rơi vào sự hạn chế nào). Từ đó, ba nước này được liệt vào "vùng xám". Những nước còn lại chia sẻ "hạn ngạch" một cách hữu nghị, trong số này được triển khai nhiều nhất là Nga, Uckaine, Ba Lan và Belarus.

Tuy uyển chuyển là thế nhưng CFE đã không thể nào xem xét được hết những khó khăn thực tế mà những nước ký kết nó phải đối đầu trong tương lai. Châu Âu mới đòi hỏi một CFE được hiệu chỉnh trước tình hình mới. Vấn đề là số vũ khí trên lục địa này ngày càng giảm đáng kể, kể cả trong khối NATO. Tới cuối những năm 90%, các nước này chỉ đạt khoảng 70% giới hạn vũ khí và kỹ thuật cũng như cơ số quân. Nga cũng thế khi "mất" tới 60% quân số. Cùng với đó, tuyến đối đầu NATO - WPC cũng mất đi, thay vào đó là những lò lửa khu vực (như ở Bắc Caucase) đòi hỏi phải tập trung tại đó nhiều quân số và kỹ thuật chiến đấu hơn đã được qui ước.

Ngoài ra, còn một điểm mấu chốt đối với người Nga: đó là những "nhượng bộ bên lề" mà NATO phải chấp nhận để đổi lấy việc chính phủ Liên Xô ký CFE. Đó là việc cấm các nước NATO tập trung kỹ thuật quân sự tại các kho bãi ở những điểm chiến lược trong các vùng bên sườn phía nam và phía bắc, và chỉ có quân đội Liên Xô được triển khai tại những nơi này. Tuy nhiên về sau, do tình hình Checnya, các lực lượng quân sự Nga được chuyển về Checnya khiến các qui định của CFE cũng bị giới hạn.

Hiệp ước mới

Phóng to

Tướng Yuri Baluevsky kêu gọi thay đổi chính sách quân sự Nga trên cơ sở các thay đổi của NATO

Tình hình này khiến một văn bản CFE mới ra đời, được cân nhắc từ khi Liên Xô tan rã và nhiều lần sửa chữa tới tận 1999. Trong CFE mới, các nước tham gia hai khối trước đây được qui định cụ thể số vũ khí cũng như cơ số quân được triển khai trong quốc gia đó (của nước sở tại hay của nước khác đóng tại đó). Một điểm đặc biệt trong CFE mới sẽ là cho phép mở rộng NATO bằng sự gia nhập của các nước mới. Điều đó có nghĩa ba nuớc Baltic giờ đây được phép gia nhập CFE mới mà không cần tuyên bố là những người kế thừa Liên Xô cũ.

Hiện nay, mới chỉ có hai quốc gia (Belarus vàUkraine), trong số 30 nước phê chuẩn CFE cũ, thông qua văn bản CFE mới. Nga không vội vã vì cho rằng NATO đang mở rộng về phía đông và Nga cần phải chờ xem, trong khi vẫn thực hiện một số điều kiện của CFE như giảm sự hiện diện tại Pridnestrovie và Gruzia.

Yêu sách chính của Nga đối với NATO là việc hiện diện trong khuôn khổ liên minh này những "vùng xám", từ dùng gọi các nước Baltic và Slovenia không chịu phê chuẩn CFE. Phía Nga cho rằng các "vùng xám" này có thể là những tiền đồn mà quân NATO về nguyên tắc có thể gia tăng lực lượng mà không bị bất cứ hạn chế nào. Ngoài ra, phía Nga còn không hài lòng việc Mỹ, tuy giảm hiện diện quân sự ở châu Âu, nhưng lại bố trí những căn cứ quân sự mới tại Ba Lan, Romania và những nước mới khác của NATO.

Căng thẳng vùng xám

Theo các nhà phân tích, ngay cả khi Lativa, Litva và Estonia chưa thông qua CFE mới thì sự hiện diện quân sự của NATO tại các nước Baltic này cũng không mất đi: "hạn ngạch" của họ tại khu vực này là 500-600 xe tăng, 800 xe bọc thép, 500 khẩu pháo và 100-200 máy bay, một lực lượng mà các nước cộng hoà trên với tiềm năng quân sự của họ hiện nay không thể nào có đủ.

Trong khi đó, NATO không che giấu mục tiêu thu phục không chỉ các nước Baltic, mà cả vùng Caucase, Ukraine và Modavia vào dưới ngọn cờ của mình. "Ukraine Gruzia và Azerbaijan, phải trở thành thành viên NATO. Các nước này, cùng với Armenia và Moldova, vốn rất yếu và dễ tổn thương. Nạn tham nhũng và tội các có tổ chức hoành hành trong đa số các nước này. Ngoài ra, Cremli cũng muốn liên kết dưới trướng của mình bằng cách sử dụng cấc điểm yếu này..Đó là lý do tại sao....liên minh phải bảo đảm an ninh cho họ như việc làm đầu tiên", một bài báo trên tờ The Wall Street Journal khẳng định như thế vào 26-3.

Ngày 31-3, Đan Mạch đã triển khai tại Litva bốn máy bay chiến đấu F16, một đài rađa di động cùng gần 100 nhân sự không quân và kỹ thuật.Hành động này không đi ngược lại điều lệ của NATO, (do Litva nước này không có không quân trong khi biên giới của nước này là biên giới của NATO nên cần phải được bảo vệ).

Ngày 3-3 tại Latvia cũng đưa vào hoạt động một trạm rađa di động TPS-117, có thể cùng hợp tác với các trạm rađa của NATO ở Estonia và Litva thành một hệ thống phòng không thống n hất của NATO mang tên NATINEADS. Trạm rađa tại Resenka có khả năng tấn công mục tiêu ở độ cao 30km trong đường kính 450km. Các chỉ số này cho phép kiểm tra khoảng không Nga tới tận ngoại ô Matxcơva!.

Vì lý do này mà càng gần tới ngày NATO kết nạp bảy thành viên mới, các bộ trưởng, đại biểu Đuma và một số tướng lĩnh Nga càng tỏ ra giận dữ.Việc tái bố trí bốn máy bay F-16 vào các sân bay Latvia, kể cả việc đặt tại đó một đài radar cực mạnh đã đổ thêm dầu vào lửa của những người Nga chống đối mở rộng NATO.

Vladimir Girinovski, Chủ tịch Đảng Dân chủ tự do Nga (có khuynh hướng dân tộc) đã tuyên bố cần phải..."ném bom xuống Vilninius, Riga và Tallin" (các thủ đô Cộng hoà Baltic). Tổng tham mưu trưởng quân đội Nga Yuri Baluevsky đã đề nghị "thay đổi chính sách quân sự của Nga" căn cứ vào những thay đổi của NATO. Bộ ngoại giao Nga cũng không ít lần, tại các diễn đàn quốc tế, nhắc nhở rằng "Nga có quyền rút từ việc này (mở rộng NATO về phia đông) những kết luận của mình và nếu cần thiết sẽ phản ứng tương xứng".

Các nước vùng Baltic cũng không chịu thua. Những xìcăngđan đủ loại đã xuất hiện - chẳng hạn tuyên bố tại đại sứ quán Nga ở Tallin có các nhà ngoại giao - điệp viên, hay trên lãnh thổ nước gần như đã là thành viên NATO này có máy bay trinh sát Nga bay qua, không chỉ một, mà còn cả một phi đội. Tình hình nhìn chung căng thẳng.

Trong khi các nước thành viên mới phấn khởi trước triển vọng được NATO "bao biện", thì khối này đang đứng trước những vấn đề của mình. "Nghịch lý là, trong khi trung và đông Âu tìm về phương tây thì liên minh này đang bị xáo trộn", theo nhà phân tích Ronald Amus trong một tạp chí nội bộ NATO Review.

Sean Kay của Đại học Wesleyan (Ohio) cũng nói NATO chưa thích nghi với các đe doạ an ninh mới từ sau khi mất đi kẻ thù cũ là Liên xô, trong khi một số thành viên của nó đã mất lòng tin vào NATO như một định chế hữu ích.Theo ông này, "trong khi các thành viên mới hăm hở gia nhập thì NATO đang trong cảnh suy tàn". Một trong những biểu hiện rõ nét của sự suy tàn này, theo Sean Kay, là những vấn đề lớn như mở rộng NATO, đã không được đưa vào thảo luận trong các cuộc họp thượng viện Mỹ.

Để cải tổ cho phù hợp với những cuộc khủng hoảng mới của thế kỷ 21, NATO đang thành lập một lực lượng phản ứng nhanh để đối phó với các cuộc chiến tranh. Tuy nhiên, qui tắc đưa ra quyết định trên cơ sở đồng thuận có thể làm ảnh hưởng tới việc triển khai quân kịp thời của lực lượng này, khi mà chỉ một đồng minh phản đối, vấn đề có thể bị xếp lại. Năm ngoái, cuộc tranh cãi quanh việc hỗ trợ an ninh Thổ Nhĩ Kỳ trước chiến tranh IRaq là một bằng chứng cho việc một hành động của toàn khối có thể bị vài thành viên phong toả như thế nào.