Với họa sĩ Lê Thiết Cương, mùi bánh quế của mẹ chính là mùi mẹ, mùi nhớ thương đi theo suốt cuộc đời không dài nhưng đậm vị tình của ông.

Sắp giỗ đầu người họa sĩ tối giản này. Người thân, bạn bè lại nhớ về ông, không chỉ là một họa sĩ tài năng. Họ còn nhớ một người đàn ông vô cùng yêu những căn bếp của những người đàn bà Việt tảo tần, thương khó; yêu những "tiếng chợ" (tên một cuốn tản văn của Lê Thiết Cương) lao xao; yêu những món bánh truyền thống mẹ làm và đặc biệt yêu mẹ, cả đời bên mẹ.

Cú hoang mang đầu tiên của mẹ

Vì những duyên tình đẩy đưa, Lê Thiết Cương cả đời sống bên mẹ. Ngoại trừ những năm ấu thơ đi sơ tán phải xa mẹ, ông sống trọn cuộc đời trong vòng tay mẹ. Cho tới gần phút lâm chung, câu nói trọn vẹn cuối cùng ông nói với người em thân thiết đang túc trực ở bệnh viện là "Cho anh về nhà. Về với mẹ".

Lê Thiết Cương nổi tiếng là người yêu nếp nhà, nếp ăn nếp ở người Việt, yêu những hàng quà rong dân dã, yêu phố, yêu làng... Những tưởng tất cả những cái tình ấy trong Lê Thiết Cương đều nảy mầm từ cái gốc là tình yêu mẹ.

Ông cũng nổi tiếng là người yêu bạn bè. Tiếp bạn ngoài âm nhạc, rượu ngon, hoa thơm, tranh, sách... còn có những tấm bánh thơm lừng mới ra lò của mẹ. Thậm chí bạn ra mắt sách, ông cũng nhờ mẹ làm bánh cho bạn tiếp khách.

Và trong những thức bánh mẹ làm, ông thương nhớ vô vàn bánh quế. Thứ bánh giản dị, thơm phức mùi quế ấy không chỉ là thức quà vô giá thủa ấu thơ mong chờ nhận từ mẹ ở nơi sơ tán. Nó còn là cảnh sớm khuya ròng rã mẹ tần tảo ngào bột nướng bánh kiếm tiền nuôi con được nên người như cách con là.

Mẹ của ông chính là bà Đỗ Phương Thảo - nữ quay phim truyện đầu tiên của Việt Nam.

Từ nhỏ, dù hoàn cảnh gia đình khó khăn, Lê Thiết Cương vẫn được mẹ cho đi học vẽ, học đàn theo năng khiếu và sở nguyện. 

Năm 11 tuổi, Lê Thiết Cương từ nơi sơ tán trở về, vào học Trường tiểu học Nguyễn Du trên phố Lý Thái Tổ (Hà Nội). Cách trường vài chục bước chân là Cung Thiếu nhi Hà Nội. Lê Thiết Cương được mẹ cho học vẽ ở đó.

Ở Hà Nội lúc bấy giờ ai muốn học vẽ bài bản để thi vào các trường mỹ thuật đều tìm ông Phạm Viết Song theo học. Bà Thảo cũng không quản vất vả cho con theo học thầy. Nhưng con học chưa được bao lâu thì một ngày bà được thầy giáo gọi lên gặp, nói không thể tiếp tục dạy con bà nữa.

Người thầy ấy lôi ra hai bức tranh người học trò lạ lùng nộp cho thầy và nói với bà mẹ rằng học trò vẽ lạ lùng quá, ông không nên tiếp tục dạy. Ông khuyên bà mẹ không nên cho con học ai nữa, cứ phát triển tự do cái cá tính của mình.

Về nhà, bà đem kể chuyện với người hàng xóm là nhà thơ Đặng Đình Hưng, lúc bấy giờ đang ở nhà bà ngắm nghía tranh của con trai bà. Đặng Đình Hưng nghe xong thì cảm động lẫn đắc ý về "người thầy đầy nhân cách" nọ đã từ chối dạy học trò để người học trò được tự do phát triển cá tính hội họa đặc biệt của mình, không bị cái khuôn mẫu làm thui chột mất một mầm tài năng.

Không thật hiểu tình cảnh lúc bấy giờ của con mình và những người thầy "đầy nhân cách" kia, bao gồm cả thầy Đặng Đình Hưng, nhưng bà Thảo tuyệt đối tin vào cá tính sáng tạo của con, vẫn nuôi con theo đuổi đam mê vẽ, để con theo học người hàng xóm "lập dị". Nhờ thế con bà có được người thầy mà suốt đời con ghi ơn, người đã truyền trao và nuôi dưỡng mầm tối giản thành cái cây hội họa tối giản Lê Thiết Cương sau này.

Đường học của con thơm mùi bánh mẹ

Khi Lê Thiết Cương học thiết kế mỹ thuật trong Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh năm 2 thì một ngày, ở nơi quay bộ phim Sương tan, người mẹ ấy nhận được cuộc gọi hốt hoảng của con thông báo cả con trai và con dâu bà bị cắt học bổng. Sau phút ngỡ ngàng trước câu hỏi của con: "Không được học bổng nữa, có học tiếp không mẹ", bà Thảo cương quyết: "Học tiếp chứ, mẹ sẽ làm bánh bán lấy tiền cho con ăn học".

Kể từ lúc đó, ngày đi làm phim, tối về bà lại ngào bột nướng bánh. Bà làm đủ thứ bánh kẹo truyền thống bán cho đám học trò cho tới bánh sinh nhật nhưng nhiều nhất vẫn là thứ bánh quế thơm nồng. Thứ bánh giản dị ấy xưa bà thường làm quà cho các con thơ mỗi lần từ nơi làm việc ở Thái Nguyên về Hà Tây (cũ) thăm con.

Những năm tháng ấy, vài tháng anh em Lê Thiết Cương lại được hưởng niềm hạnh phúc vỡ òa khi thấy chiếc xe đạp gầy gò của mẹ trĩu nặng gạo, muối, bột mì, nước mắm... đang từ từ tiến về ngôi làng cổ ven sông Đáy. Giữa những lỉnh kỉnh đồ ăn mẹ tích góp nhiều ngày dành dụm đưa về cho các con, bao giờ cũng có một túi bánh quế mẹ làm như một thứ "cổ tích" cho con trẻ thời đạn bom thiếu đói.

Không biết có phải vì cái ân tình bánh quế suốt thuở hàn vi ấy mà sau này Lê Thiết Cương yêu vô cùng những thức quà bánh mẹ làm. Khách đến chơi nhà thường được ông mời kẹo lạc, kẹo chả mẹ vừa làm.

Bánh quế là thứ quà cho trẻ con, sau này bà Thảo ít làm đãi khách nhưng với ông Cương, bánh quế là mẹ.

Ngay trước cửa phòng Lê Thiết Cương treo bức tranh Con trong tâm hồn mẹ do chính ông vẽ. Bức tranh này ông giữ không bán. Khi mẹ ông tái bản cuốn tiểu thuyết Mẹ con, bức tranh đã được in làm bìa sách.

Cuốn truyện viết về tình mẹ con bà Thảo chứng kiến những ngày bà ở lại Hà Nội trực chiến trong 12 ngày đêm Mỹ ném bom bắn phá Hà Nội mùa đông năm 1972, nhưng người ta vẫn thấy tình cảm mẹ con bà trong ấy.

Gia đình, bạn bè yêu thương tiễn biệt họa sĩ Lê Thiết Cương

Sáng 21-7, trong tiếng nhạc dặt dìu, những thanh âm tuyệt đẹp của Chopin, Beethoven, Bach... mà sinh thời Lê Thiết Cương nghe mỗi ngày, người thân và đông đảo bạn bè, văn nghệ sĩ đã đến tiễn biệt người nghệ sĩ họ thương yêu.