Không phải để mà làm theo - ta biết ông không hề thích điều đó - mà là để tự mình suy ngẫm và chọn lựa, như kiểu ông từng chọn lựa, theo tiếng gọi sâu thẳm nhất của lương tâm, hết sức độc lập.

Tiếng nói của ông, như ta vẫn nhớ, sâu sắc, quyết liệt mà trầm tĩnh, thấu lý, thấu tình. Và không chỉ tiếng nói, cả cách nói của ông nữa, cái cách để đưa được tiếng nói ấy đến những nơi cần thiết, vừa triệt để, vừa khéo léo đến quyền lực cao nhất và đến với nhân dân, với trái tim từng con người. Khi cần thì cực kỳ mạnh mẽ, thật mạo hiểm nữa cũng không nề, mà cũng sẵn sàng thật nhẹ, thật nhẫn, thật vừa phải cho từng người nghe và hợp với tình thế từng nơi, từng lúc. Biết đi tới đến cùng khi nhất thiết phải đi tới, mà cũng biết dừng lại, để chờ... chờ cho sự vật, cho cuộc sống chín muồi hơn, dẫu sự chín muồi có thể rất chậm. Sự chờ đợi rất uyên thâm thường chỉ gặp thấy ở những bậc hiền triết...

Cho nên tất nhiên nảy sinh một câu hỏi, chắc sẽ phải còn tìm cách “giải mã” mãi: Vì sao mà con người ấy, rất gần gũi, hết sức bình dị như ta từng biết, xuất thân từ một hoàn cảnh khó khăn nhưng lại đồng thời là một con người có tâm, có dũng và có trí đặc sắc, cao vời đến vậy? Tôi cũng thường tự đặt ra cho mình câu hỏi đó, vì biết rằng cố gắng trả lời câu hỏi ấy cũng tức là tìm lấy một bài học quý báu cho chính mình.

Tôi thường nghĩ đối với những người đã từng trải qua chiến tranh và cách mạng của chúng ta, bên cạnh bao nhiêu điều khác, có lẽ điều quý báu nhất thời kỳ lịch sử khắc nghiệt mà đẹp đẽ ấy để lại cho mỗi chúng ta là bài học về nhân dân. Nhân dân vĩ đại, nhân dân tuyệt vời, nhân dân vô địch của chúng ta, nguồn gốc sâu xa nhất của mọi thắng lợi.

Những người đã được may mắn lăn lộn đến đắm mình tận cùng trong cuộc chiến tranh ấy đều được hưởng điều quý giá không gì so sánh được đó: cảm giác về nhân dân. Đó là một cảm giác rất lạ, nó ở tận trong chỗ sâu kín nhất của mỗi con người, ở trong máu chúng ta, chảy sâu thăm thẳm trong từng li ti huyết quản, trở thành lẽ sống vừa lâu dài vừa hằng ngày của chúng ta, cái lẽ vì đó mà ta sống và làm việc hằng ngày, từng ngày.

Nó chi phối mỗi suy tư và hành động của chúng ta. Mà ở những người đạt đến tầm cao sâu nhất, sự chi phối ấy cứ như là bản năng, cứ thế mà bật ra, hết sức tự nhiên, tưởng nhẹ nhàng như không mà hóa giải cả những khó khăn tưởng có thể đến bế tắc. Và cũng chính từ đó mà có điều, cũng là vô cùng quan trọng này: sự phân hóa giữa những người còn giữ được cảm giác về nhân dân, còn giữ được lẽ sống khắc ghi một lần trong đời cho mãi mãi ấy; và một số ít người đã đánh mất đi cảm giác đó. Theo tôi, đấy có thể là sự phân hóa quan trọng nhất diễn ra sau chiến tranh, vẫn đang tiếp diễn bây giờ.

Ông Võ Văn Kiệt - ông Sáu Dân như ta thường gọi một cách kính trọng mà thân tình, người luôn phấn đấu suốt đời vì hạnh phúc nhân dân. Và giữ được sự cao cả ấy như điều quý báu thiêng liêng nhất của mình... Chính vì vậy mà ông cũng được hưởng trọn vẹn tất cả những gì là tốt đẹp nhất của cái thực thể vô cùng kỳ lạ mà ta gọi là nhân dân kia: trí tuệ của nhân dân, sự thông minh, uyên bác khôn cùng và vô cùng kỳ lạ của nhân dân. Đức nhân hậu và lòng bao dung tuyệt vời và bất tận của nhân dân. Đức công bằng sâu xa của nhân dân. Sự anh minh có tính lịch sử của nhân dân...

Chính qua ông Sáu Dân mà ta có thể hiểu sâu thêm về nhân dân: nhân dân như là một nhân vật kỳ diệu có cả hai mặt, chừng như đối lập mà lại hài hòa một cách tuyệt vời: nhân dân nhân hậu một cách giản dị - như kiểu các bà cụ già từ bi và dân dã - lại vừa có cái nhân hậu, bao dung, công bằng đầy trí tuệ và cao siêu của các bậc minh triết. Cái dũng của nhân dân cũng từ đó mà ra. Cái trí cũng vậy. Ông Sáu Dân đã hưởng được điều đó, hạnh phúc đó, đã giữ được trọn vẹn điều đó trong cả cuộc đời mình, trong tất cả các giai đoạn và ở tất cả các vị trí cuộc sống của đất nước đã giao cho ông.

Cũng có thể nói cách khác: ông là một trong những người học trò hiếu đễ của nhân dân. Nhân dân hạnh phúc được có ông, và ông hạnh phúc được có nhân dân...

Chúng ta đã có được một con người như vậy, ta rất đau đớn khi ông đột ngột ra đi, nhưng có lẽ một năm qua cũng đã cho chúng ta hiểu ra được một điều khác trong lẽ tử sinh: một con người như ông thì không chết. Tư tưởng của ông, hình ảnh ông, tấm gương của ông vẫn hết sức sống động với chúng ta từng ngày.

Thời gian, theo quy luật khắc nghiệt của nó, sẽ xóa mờ đi tất cả, nhưng cũng còn một quy luật khác mạnh mẽ không kém: có những điều, những con người mà thời gian, ngược lại, sẽ chỉ soi sáng thêm lên, vừa ngày càng rõ ràng, rỡ ràng, vừa như mãi còn bí ẩn, như ngọn núi kia càng đứng ra xa mới càng đo được hết tầm cao và chiều sâu.