Nghị quyết 19/NQ-TW yêu cầu “tái cấu trúc hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, nhà nước kiến tạo phát triển, định hướng và chia sẻ rủi ro… Hình thành doanh nghiệp dân tộc dẫn dắt trong các lĩnh vực công nghệ, công nghiệp nền tảng và thị trường chiến lược”.

Giữa làn sóng bùng nổ của nền kinh tế số, nhiều mô hình khởi nghiệp công nghệ đột phá tại Việt Nam đang đứng trước tình thế “tiến thoái lưỡng nan”: hoạt động thì vướng rào cản pháp lý vì chưa có tiền lệ, còn chờ đợi cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) thì hành lang vẫn hẹp và nỗi sợ trách nhiệm vẫn bao trùm.

Ý tưởng đột phá vấp “bức tường” thể chế

Tại một văn phòng khởi nghiệp công nghệ ở TP.HCM, nhóm kỹ sư trẻ đang hoàn thiện bản demo cho một ứng dụng ví non-custodial (ví tự lưu ký) tích hợp giải pháp tài chính nhúng, vé NFT và chương trình khách hàng thân thiết (loyalty on-chain). Sản phẩm hướng tới tối ưu hóa trải nghiệm khách hàng và liên kết trực tiếp với dịch vụ thanh toán của các tổ chức tài chính được cấp phép.

Mô hình đầy tiềm năng, các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế ngỏ ý rót vốn, nhưng bài toán nan giải nhất lại nằm ở… cơ chế pháp lý. “Sản phẩm nằm ở ranh giới giao thoa giữa Web3, thương mại điện tử và dịch vụ tài chính nhúng. Khi gõ cửa cơ quan quản lý để xin được thử nghiệm, câu trả lời nhận về thường là sự chờ đợi, bởi khung khổ pháp lý chưa có điều khoản nào bao quát trọn vẹn mô hình này” - đại diện startup ngậm ngùi chia sẻ.

ThS Lê Hoài Việt - giảng viên môn khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo Trường đại học Mở TP.HCM, thành viên Hội đồng Tư vấn và Hỗ trợ khởi nghiệp quốc gia phía Nam - thừa nhận: bản chất của Sandbox là giải quyết bài toán bất cân xứng giữa tốc độ bứt phá theo cấp số nhân của công nghệ với chu kỳ lập pháp mang tính tịnh tiến.

“Rủi ro thể chế chính là loại chi phí chìm đắt đỏ nhất, trực tiếp triệt tiêu động lực dấn thân của các nhà sáng lập và làm suy giảm định giá của doanh nghiệp trước các quỹ đầu tư mạo hiểm”, ông Việt nói.

Trong khi đó, ông Nguyễn Thế Vinh, Chủ tịch Chi hội Blockchain TP.HCM, cho rằng rào cản lớn nhất khi xin cơ chế thử nghiệm tại Việt Nam là rủi ro trách nhiệm của người phê duyệt. Phối hợp liên bộ ngành và thời gian thẩm định kéo dài chủ yếu là hệ quả của vấn đề này.

“Khi tiêu chí chưa rõ ràng, việc phê duyệt một mô hình mới tạo rủi ro rất lớn cho cán bộ, trong khi không phê duyệt thì ít tạo trách nhiệm trực tiếp. Vì vậy, hồ sơ dễ bị kéo dài để tiếp tục xin thêm ý kiến”, ông Vinh thừa nhận.

Chấp nhận thất bại có kiểm soát để không “chảy máu” nguồn lực

Cũng theo ông Việt, nếu nền kinh tế quá khắt khe với sai số sẽ rơi vào bẫy dung dưỡng sự tầm thường, giam hãm nguồn lực trong những mô hình an toàn, dễ sao chép nhưng thiếu năng lực cạnh tranh toàn cầu. 

Thất bại có kiểm soát chính là khoản đầu tư cho thể chế và thị trường để thu về nguồn dữ liệu thực tế tinh chỉnh chính sách. Doanh nghiệp dấn thân trung thực cần được trao cơ hội làm lại, còn kẻ trục lợi phải bị xử lý nghiêm minh.

Nếu cơ chế thử nghiệm tiếp tục chậm chân, hệ lụy nhãn tiền là tình trạng "chảy máu" tài sản số và nguồn vốn đầu tư. Thực tế hiện nay phần lớn quỹ ngoại đều yêu cầu startup Việt phải “flip” (tái cấu trúc) thành lập công ty mẹ tại Singapore (Singapore HoldCo) trước khi giải ngân các vòng Series A, B.

“Quỹ ngoại yêu cầu điều này không phải vì họ thiếu tin tưởng đội ngũ Việt Nam, mà bởi Singapore có hạ tầng pháp lý tương thích hoàn hảo với đầu tư mạo hiểm: từ cổ phần ưu đãi, quyền ưu tiên thanh lý, chống pha loãng, ESOP đến các điều khoản drag-along, tag-along và cơ chế thoái vốn cực kỳ minh bạch”, ông Việt nói.

Tại Việt Nam, theo các chuyên gia, việc thoái vốn vướng nhiều thủ tục M&A, kiểm soát ngoại hối và đặc biệt là quy định thuế chuyển nhượng 2% trên tổng doanh thu chuyển nhượng của doanh nghiệp nước ngoài - bất kể khoản đầu tư đó lời hay lỗ.

“Muốn giữ chân doanh nghiệp, Việt Nam cần công nhận các công cụ đầu tư quốc tế, đánh thuế trên thu nhập thực và minh bạch lộ trình luân chuyển dòng vốn. Nếu không, chúng ta có thể giữ được đội ngũ kỹ sư cặm cụi viết mã, nhưng hộ chiếu của dòng vốn, tài sản trí tuệ và giá trị thặng dư lớn nhất của doanh nghiệp sẽ vĩnh viễn định cư ở nước ngoài”, một chuyên gia khuyến cáo.

GS Hoàng Văn Cường: Đổi mới mô hình phát triển - Thể chế phải đi trước

GS Hoàng Văn Cường cho rằng đổi mới thể chế quản trị theo mô hình Nhà nước kiến tạo là giải pháp bao trùm, cốt yếu nhất để khơi thông nguồn lực và phát huy tối đa tiềm năng, mở đường cho sáng tạo phát triển. Khi đó thể chế không đơn thuần là hệ thống quy định mà trở thành nguồn lực phát triển.