Lộ diện hào sâu thời nhà Nguyễn dưới chân đèo Hải Vân

TRƯỜNG TRUNG

Sau 45 ngày khai quật khẩn cấp dưới chân đèo Hải Vân, các nhà khảo cổ tìm thấy nền móng trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng, công trình quân sự thời Nguyễn trong buổi đầu kháng Pháp.

Vừa qua, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố TP Đà Nẵng và Viện Khảo cổ học đã phối hợp khai quật tại di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng (phường Hải Vân) trên diện tích 600m².

Sau đợt khai quật kéo dài 45 ngày đã làm rõ quy mô, cấu trúc của hai di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng, củng cố bằng chứng về hệ thống phòng thủ góp phần làm nên chiến thắng trước liên quân Pháp - Tây Ban Nha tại Đà Nẵng.

Đây là hai công trình quân sự, dịch trạm thời Nguyễn từng giữ vị trí "yết hầu" trên tuyến thiên lý Bắc - Nam nằm dưới chân đèo Hải Vân.

Theo báo cáo sơ bộ, trạm Nam Chơn vẫn còn giữ được khá nguyên vẹn cấu trúc nền móng. Các nhà khảo cổ xác định dấu tích tường thành, hào thành, hệ thống kè đá nhiều cấp, nền kiến trúc trung tâm lát gạch cùng chân tảng đá kê cột của công trình thời Nguyễn.

Tại trạm Nam Chơn, đoàn khai quật tại 6 vị trí hố trên nền diện tích 300m2 làm phát lộ ra nhiều lớp bờ kè, thành hào. Di tích ở đây thuộc loại lũy đắp bằng đất, kè đá xung quanh được xây bằng kỹ thuật đá xếp khan (xếp đá không dùng vữa), một kỹ thuật bản địa khai thác trực tiếp nguồn đá núi Hải Vân tại chỗ - Ảnh: Đoàn khai quật khảo cổ

Từ phải vào là phù điêu tượng bằng đá sa thạch, phù điêu tượng bằng đá sa thạch mặt sau có chữ được suy đoán có niên đại thuộc thế kỷ 8, bát gốm hoa lam Trung Quốc, thời Thanh, thế kỷ 17 - 18 - Ảnh: Đoàn khai quật khảo cổ

Một góc di tích trước (chụp năm 2023) và sau khi được khai quật - Ảnh: TRƯỜNG TRUNG - Đoàn khai quật khảo cổ

Năm 2023, Báo Tuổi Trẻ từng có loạt bài về di tích kháng Pháp đồn Chơn Sảng, trạm Nam Chơn,công trình phòng thủ quân sự của triều Nguyễn được xây dựng từ cách đây hơn 200 năm.

Các di tích này được lịch sử viết rõ với nhiều sự kiện buổi đầu kháng Pháp ở Đà Nẵng. Trong đó có trận đánh ngày 18-11-1859 khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha với 300 người từ vịnh Đà Nẵng tấn công bằng thuyền chiến và đánh chiếm nơi đây.

Vụ di tích kháng Pháp: hài hoà khi phát triển

Trong báo cáo khai quật sơ bộ vừa được công bố, tiến sĩ Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng khảo cổ học lịch sử Viện Khảo cổ học, nhìn nhận việc xuất lộ nền móng các công trình đã khẳng định tính xác thực của các nguồn tư liệu: bản đồ, sử liệu, tư liệu phương Tây về di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng.

Theo đó bản đồ Ponchalon là một chứng cứ hình ảnh có sức nặng đặc biệt vì nó được lập bởi người trong cuộc, với mục đích quân sự đòi hỏi độ chính xác địa hình cao.

Trên bản đồ này, các công trình ở chân nam Hải Vân được phân biệt rõ bằng ký hiệu và chú thích trên bản đồ phòng thủ Đà Nẵng, vẽ thời Tự Đức, được người Pháp chú thích: pagode fortifiée hay fort royal de Nam Kiên (Nam Chơn), fort de Kien-Chang (Chơn Sảng) và fort du Mamelon (Định Hải).

"Giá trị đầu tiên và là nền tảng của các di tích này nằm ở chính độ xác thực của hệ thống tư liệu chứng thực. Khác với nhiều phế tích chỉ được biết đến qua truyền khẩu hoặc một nguồn đơn lẻ, Nam Chơn và Chơn Sảng được ghi nhận đồng thời trong cả ba dòng tư liệu độc lập, và quan trọng hơn, các dòng ấy không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau" - báo cáo nhận xét.

Di tích đồn Chơn Sảng được khai quật cho thấy dấu tích trạm gác hình xoáy ốc và móng kiến trúc trung tâm Chơn Sảng - Ảnh: Đoàn khai quật khảo cổ - HƯNG LỢI

Đợt khai quật cũng ghi nhận hơn 1.000 hiện vật tại trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng. Các hiện vật có niên đại trải dài từ thời Trần đến thời Nguyễn, gồm gốm sứ Trung Quốc, Nhật Bản, châu Âu, đồ sành, gạch ngói cùng nhiều vật liệu kiến trúc.

Di tích kháng Pháp hơn 200 năm: Địa phương xin giữ, sở muốn dời đi

Đồn Chơn Sảng, trạm Nam Chơn (làng Vân, phường Hòa Hiệp Bắc, quận Liên Chiểu, Đà Nẵng) là công trình phòng thủ quân sự của triều Nguyễn được xây dựng từ cách đây hơn 200 năm.