Tại hội thảo khoa học xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - những vấn đề lý luận và thực tiễn, PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho biết xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa cần được nhận thức như một đột phá chiến lược để hiện thực hóa mục tiêu xã hội xã hội chủ nghĩa.

Việc này cũng đưa chủ nghĩa xã hội từ lý tưởng trở thành mô hình hiện thực tại địa bàn cấp xã mà người dân có thể đo lường, cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày.

Khi phát triển cao hơn, có thể có những tỉnh, thành phố xã hội chủ nghĩa

Theo ông, thí điểm quy mô xã, phường là cách làm phù hợp thực tiễn. Điều này xuất phát từ vai trò của cơ sở là nơi kiểm chứng mọi chủ trương, chính sách, nơi gần dân nhất. Chính người dân vừa là đối tượng thụ hưởng cũng là người kiểm chứng của mô hình.

Ông cho hay vì xuất phát từ quy luật phát triển không đều nên không thể tiến hành đồng loạt trên phạm vi của một tỉnh hay trên toàn quốc.

Theo đó phải thí điểm từ phạm vi cấp xã rồi mới nhân rộng và làm tiếp, thậm chí khi phát triển cao hơn thì có thể có những tỉnh hoặc thành phố xã hội chủ nghĩa. 

Các tiêu chí định tính, định lượng chỉ thuận lợi khi đo lường tại xã, phường, gắn với dân, để người dân kiểm chứng.

Cùng với đó là tính đa dạng của mô hình giữa đồng bằng và miền núi, giữa đô thị và nông thôn, hay bản sắc địa phương, dân tộc. Chính cấp xã là nơi thể hiện đậm nét nhất tính đa dạng đó.

Ông Đoàn Minh Huấn cho rằng có địa phương bước đầu chỉ xây dựng được một vài xã, phường xã hội chủ nghĩa, nhưng cũng có địa phương đạt tỉ lệ cao hơn, như 50% hoặc 70%.

Dù mỗi địa phương có điều kiện và đặc thù riêng, các tiêu chí xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa vẫn phải hướng tới mục tiêu chung là lấy con người làm trung tâm, phát triển toàn diện, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc.

Ông nhấn mạnh cần thống nhất hệ tiêu chí xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa để cụ thể hóa 8 đặc trưng, các trụ cột, mối quan hệ lớn.

Hướng tới mô hình quản trị hiện đại

GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng có 3 cơ sở khẳng định phát triển mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay là cần thiết và là yêu cầu khách quan.

Cụ thể là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và lý luận về đường lối đổi mới. Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa vẫn là một vấn đề rất mới, cần được làm rõ không chỉ về tiêu chí mà quan trọng hơn là về cả cách làm.

Theo ông, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải quay lại mô hình bao cấp, hành chính áp đặt hay hợp tác xã kiểu cũ, mà phải hướng tới mô hình quản trị hiện đại, dân chủ, mở và nhân văn, phù hợp với từng đặc điểm đô thị, nông thôn, miền núi.

Điều cốt lõi là hình thành một cộng đồng dân chủ, cộng đồng pháp quyền, cộng đồng kỷ cương, cộng đồng an toàn, cộng đồng xanh, cộng đồng số, cộng đồng mở, cộng đồng nhân văn, cộng đồng phát triển và cộng đồng hạnh phúc.

Đây là nơi người dân thực sự tham gia quản lý xã hội, đồng kiến tạo và thụ hưởng thành quả phát triển.

Cùng với đó mọi chính sách ở xã, phường phải hướng tới nâng cao chất lượng sống, chăm lo an sinh xã hội, hỗ trợ người yếu thế, củng cố sự gắn kết cộng đồng và bảo vệ các giá trị văn hóa tốt đẹp.

Xã, phường không đơn thuần là đơn vị quản lý địa bàn, mà phải trở thành không gian kiến tạo phát triển, nâng cao chất lượng sống, chất lượng dịch vụ công và năng lực cộng đồng.

TS Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cho rằng để triển khai thực hiện xã, phường xã hội chủ nghĩa cần thành lập một ban chỉ đạo ở cấp Trung ương như Hà Nội đã làm.

Ông nêu lại khi thực hiện chương trình nông thôn mới, Thường trực Ban Bí thư đã trực tiếp làm Trưởng Ban chỉ đạo, ngoài ra còn có sự tham gia của ủy viên Bộ Chính trị, ủy viên Trung ương.

Ông đề nghị cần có quy định về bộ tiêu chí riêng cho xã và phường. Bởi cấp xã xã dù phát triển theo hướng đô thị hóa nhưng không thể không còn nông thôn.

Bên cạnh đó các tiêu chí không phải là một mô hình phát triển thuần túy mà phải làm sắc nét những đặc tính xã hội chủ nghĩa bám sát 8 đặc trưng.

Khi triển khai, cần lấy cấp xã, phường làm trọng tâm. Xã, phường không chỉ gần dân hơn mà quan trọng nhất là một tổ chức hoàn chỉnh cả về mặt Đảng, chính quyền và các đoàn thể, có đủ thẩm quyền pháp lý để triển khai hiệu quả.

Ông chỉ ra việc triển khai không nên theo kiểu thực hiện các dự án. Bởi bí quyết thành công của nông thôn mới là tổ chức như một cuộc vận động với sự lãnh đạo của Đảng và sự tham gia của cả xã hội.

89.574 thôn, tổ dân phố cả nước sẽ thực hiện sáp nhập ra sao?

Đến năm 2025, cả nước còn 89.574 thôn, tổ dân phố và trung bình 27 thôn, tổ dân phố/1 đơn vị cấp xã. Theo kế hoạch, việc sáp nhập thôn, tổ dân phố sẽ hoàn thành trước 30-6-2026.