Có một lần, khi bàn về chuyển đổi số và con người trong kỷ nguyên mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh một quan điểm mang tính định hướng: chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của công nghệ, mà trước hết là câu chuyện của con người - của năng lực tiếp cận, làm chủ và hưởng thụ thành quả của công nghệ.

Trên tinh thần đó, "bình dân học vụ số" không còn là một khái niệm mang tính học thuật, mà trở thành một yêu cầu cấp thiết, một nhiệm vụ chính trị - xã hội sâu sắc.

Từ góc nhìn ấy, mùa hè - mùa của tuổi trẻ, của cống hiến và lan tỏa - đang đứng trước một sứ mệnh mới: trở thành mùa hè của bình dân học vụ số, nơi tri thức công nghệ được trao đi như một "ánh sáng văn hóa mới", thắp lên niềm tin và năng lực cho những nhóm người còn yếu thế trong xã hội.

Hôm nay khi cùng xây dựng chiến lược mùa hè xanh của sinh viên trường, những trải nghiệm về ánh sáng tri thức lại một lần nữa gây cho tôi nhiều cảm xúc.

Khi "ánh sáng văn hóa" cần được tái sinh trong hình hài số

Gần 40 năm trước, từ mái Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, một chiến dịch mang tên "Ánh sáng văn hóa hè" đã được khởi xướng. Những sinh viên sư phạm khi ấy đã không ngại gian khó, đến với vùng sâu, vùng xa, mang theo con chữ, mang theo tri thức để xóa mù chữ.

Đó không chỉ là một hoạt động tình nguyện, mà là một biểu tượng của trách nhiệm xã hội và lý tưởng giáo dục.

Những ai đã từng trải nghiệm những cảm xúc khó quên ấy sẽ hiểu đủ đầy về một hành trình của ánh sáng tri thức. Hành trang trưởng thành của nhiều sinh viên không chỉ là trao nhận mà còn là trách nhiệm cộng đồng, nhất là với những người gặp khó khăn, yếu thế…

Hôm nay, bối cảnh đã thay đổi. Chúng ta không còn đối diện với nạn mù chữ theo nghĩa truyền thống, nhưng lại đứng trước một dạng mù "số".

Nếu như ngày đó con chữ là chìa khóa mở cánh cửa tri thức thì hôm nay, kỹ năng số chính là chìa khóa mở cánh cửa của công dân số.

Câu hỏi đặt ra là: liệu chúng ta có thể tái hiện tinh thần của "Ánh sáng văn hóa hè" trong một phiên bản mới - một chiến dịch bình dân học vụ số mùa hè? Câu trả lời không chỉ là "có thể", mà còn là "cần phải".

Thực tế cho thấy trong dòng chảy mạnh mẽ của chuyển đổi số, vẫn còn nhiều "vùng trũng" về năng lực số. Đó là người cao tuổi không thể tự mình sử dụng dịch vụ công trực tuyến; là người lao động phổ thông dễ bị tổn thương trước các rủi ro an ninh mạng; là người khuyết tật gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ; là những người dân ở vùng sâu, vùng xa chưa có điều kiện tiếp cận tri thức số.

Hay ở góc độ khảo sát của nhóm nghiên cứu của chúng tôi, có đến non ¼ mẫu khảo sát cho thấy vẫn còn lúng túng khi đối diện với các công nghệ số trong đời thường, thiếu những ứng xử phù hợp khi "rơi" vào các tình huống có nguy cơ bị thua thiệt trên môi trường số…

Những khoảng trống này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là vấn đề công bằng xã hội và phát triển bền vững.

Nếu không được lấp đầy, chúng sẽ tạo ra một "đường biên vô hình" trong xã hội số - nơi một bên là những người làm chủ công nghệ, còn bên kia là những người bị động, phụ thuộc, thậm chí bị loại trừ.

Từ góc độ tâm lý - xã hội, điều này còn dẫn đến những hệ lụy sâu xa: cảm giác tự ti, lo âu công nghệ, né tránh môi trường số.

Do đó, bình dân học vụ số không thể chỉ dừng ở việc "dạy cách sử dụng", mà phải hướng đến trao quyền, giúp người dân tự tin bước vào không gian số với tư cách là chủ thể.

Một ý tưởng nhân văn cho mùa hè hôm nay

Hãy hình dung một mùa hè, nơi những sinh viên - đặc biệt là sinh viên sư phạm, công nghệ, xã hội và nhiều ngành khác - không chỉ đi tình nguyện theo cách truyền thống, mà tham gia vào một chiến dịch "Ánh sáng số cộng đồng".

Ở đó có nhiều ánh sáng giản dị mà đáng nhớ: Những bạn trẻ kiên nhẫn hướng dẫn người cao tuổi cách sử dụng căn cước công dân số, cách đặt lịch khám bệnh trực tuyến.

Những buổi sinh hoạt cộng đồng được tổ chức để phổ biến kỹ năng an toàn thông tin, giúp người lao động nhận diện lừa đảo số; Những lớp học nhỏ được mở ra cho người khuyết tật, giúp họ tiếp cận các công cụ hỗ trợ số; Những "trạm hỗ trợ số lưu động" xuất hiện ở khu dân cư, chợ, khu công nghiệp; Những buổi tập huấn hay tư vấn hỗ trợ khởi nghiệp với công cụ số và khai thác các thiết bị số…

Điểm đáng suy ngẫm là: trong khi công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt, thì khả năng "đi cùng nhau" của xã hội lại chưa tương xứng.

Điều này đặt ra một câu hỏi mang tính đạo lý: tri thức có phải chỉ là đặc quyền của một nhóm người, hay là tài sản chung cần được chia sẻ?

Tinh thần của bình dân học vụ - dù ở dạng truyền thống hay số - đều trả lời rõ ràng: tri thức phải được phổ cập, phải được phổ biến công bằng.

Đó không còn là trách nhiệm của các doanh nghiệp sản xuất công nghệ hay của những tổ chức xã hội mà là trách nhiệm của cộng đồng, nhất là những tri thức trẻ với nhiều hoài bão và tâm huyết, đầy những rung cảm nhân văn.

Vai trò của giáo dục, đặc biệt là các trường sư phạm, trở nên hết sức quan trọng. Không chỉ đào tạo giáo viên, mà còn phải đào tạo những "tác nhân lan tỏa tri thức" - những con người sẵn sàng mang tri thức đến với cộng đồng.

Chiến dịch "Ánh sáng văn hóa hè" cách đây 35 năm đã làm được điều đó trong bối cảnh thiếu thốn. Hôm nay, với điều kiện tốt hơn rất nhiều, chúng ta càng có trách nhiệm làm tốt hơn, sâu sắc hơn, bền vững hơn.

Mỗi thời đại có một dạng "bóng tối" riêng cần được soi sáng. Nếu như trước đây là bóng tối của "mù chữ", thì hôm nay là bóng tối của thiếu năng lực số. Cũng như trước đây, ánh sáng không đến từ những điều xa vời, mà đến từ những con người cụ thể, những hành động cụ thể, những mùa hè cụ thể.

Một mùa hè cho bình dân học vụ số không chỉ là một chiến dịch, mà có thể trở thành một phong trào - nơi tuổi trẻ tìm thấy ý nghĩa của sự cống hiến, nơi người yếu thế tìm thấy cơ hội để vươn lên, nơi xã hội tìm thấy sự cân bằng trong hành trình chuyển đổi số.

Đã đến lúc chúng ta không chỉ nói về chuyển đổi số như một mục tiêu, mà phải sống với nó như một trách nhiệm.

TP.HCM phát động phong trào 'Bình dân học vụ số'

Sáng nay 11-10, hưởng ứng Ngày Chuyển đổi số quốc gia, phong trào “Bình dân học vụ số” trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2025 - 2026 đã chính thức phát động.