Ngày 14-8, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM công bố có những trẻ học homeschooling hết lớp 1, lớp 2, lớp 3, cá biệt có em học trọn cả 5 năm tiểu học ở nhà, đến khi chuẩn bị lên lớp 6 cha mẹ mới quay lại xin cho con đến trường.

Đằng sau câu chuyện ấy là những trung tâm tự nhận có chức năng dạy văn hóa, cử giáo viên đến nhà, tự cấp giấy chứng nhận, thu học phí khoảng 20 triệu đồng mỗi năm. Sở đã chuyển hồ sơ sang cơ quan công an, đồng thời nhắc lại quy định: Tiểu học là cấp học bắt buộc, phụ huynh có nghĩa vụ cho con đến trường.

Tôi ủng hộ lời cảnh báo ấy, không phải chỉ vì quy định luật pháp, mà vì quyền lợi được giáo dục của các bạn nhỏ.

Gần 20 năm làm giáo dục và tham vấn tâm lý, tôi hiểu đa số phụ huynh muốn giữ con ở nhà vì thương con: lo sĩ số đông, con bị bỏ lại phía sau; sợ con bị bắt nạt; mong một chương trình "may đo" cho riêng con mình.

Ở một số nước, homeschooling là hợp pháp, nhưng luôn đi kèm khung đăng ký, kiểm định và giám sát của nhà nước. Còn ở ta, homeschooling đang nằm trong một khoảng trống pháp lý: không ai thẩm định người dạy, không ai công nhận tờ giấy chứng nhận và đứa trẻ gánh toàn bộ rủi ro.

Bên cạnh đó, là một nhà chuyên môn, tôi muốn cảnh tỉnh phụ huynh khỏi ngộ nhận rằng giáo dục chỉ cần một chương trình tốt cộng với một người dạy tận tâm là đủ. Đây là nhầm lẫn tai hại nhất.

Giáo dục hiện đại là một hệ thống phức hợp. Chương trình chỉ là hạt giống; hạt giống tốt đến đâu mà gieo vào chiếc chậu nhỏ xíu thì cây vẫn còi cọc.

Một ngôi trường hoàn chỉnh có giáo viên từng môn với chiều sâu chuyên môn riêng, có tổ bộ môn dự giờ góp ý nhau, có ban giám hiệu chịu trách nhiệm chất lượng, và trên hết, có nhiều đôi mắt cùng nhìn một đứa trẻ.

Cô chủ nhiệm có thể nhận ra em viết chậm hơn bạn, thầy thể dục nhận ra em né tránh vận động, cô thư viện nhận ra em chỉ mê đọc truyện tranh... Chính sự quan tâm đa chiều ấy mới giúp mỗi học sinh được nhìn thấy toàn diện và nâng đỡ đúng chỗ.

Một gia sư đến nhà, dù giỏi đến mấy vẫn là một tác nhân đơn độc, không ai kiểm chứng chéo, không ai góp ý chuyên môn. Khi gia sư ấy lại thuộc về một trung tâm nằm ngoài mọi khung giám sát, đứa trẻ chịu rủi ro kép: vừa mất môi trường giáo dục đầy đủ, vừa mất luôn chuẩn chất lượng tối thiểu.

Từ góc nhìn tâm lý học phát triển, tuổi tiểu học còn có một nhu cầu mà không giáo trình nào đáp ứng thay được là bạn bè đồng lứa.

Nhà tâm lý học Erik Erikson mô tả giai đoạn 6-12 tuổi như cuộc vật lộn giữa cảm nhận "mình làm được" và mặc cảm thua kém; sự kiện trung tâm của giai đoạn này chính là “xã hội thu nhỏ” trong trường học: Trẻ soi mình qua bạn bè để biết mình đang ở đâu, tập cạnh tranh lẫn cộng tác, giận dỗi rồi làm hòa, học dung chứa và hóa giải những bất đồng vừa sức mình.

Phụ huynh có thể nhớ lại cảm giác nóng bừng trên mặt khi thua một trò chơi, nhịp tim dồn dập khi lần đầu đọc bài trước lớp, cảm giác nhẹ nhõm khi đứa bạn giận mình ba ngày bỗng quay sang rủ đi ăn kem...

Những bài học ấy không nằm trong giáo trình nào, chúng thấm vào thân thể qua hàng nghìn tương giao nhỏ mỗi ngày ở trường và chính chúng làm nên năng lực thích ứng xã hội về sau. Cha mẹ thương con đến đâu, gia sư giỏi đến đâu cũng không thể đóng thế hàng trăm đứa trẻ đồng lứa cùng lớn lên với con.

Trong công việc tham vấn, tôi đã gặp không ít người trưởng thành giỏi giang mà vẫn loay hoay với việc làm nhóm, với mâu thuẫn, với ứng biến trong tập thể và gốc rễ vấn đề không nằm ở kiến thức.

Tôi hết sức quan ngại khi một em nhỏ 5 năm học một mình, đến lớp 6, đúng lúc chớm dậy thì, mới lần đầu bước vào một tập thể mà các bạn đã quen nhau từ tiểu học. Em ấy sẽ chênh vênh đến mức nào?

Nói vậy không có nghĩa trường học của chúng ta đã hoàn hảo. Sĩ số còn đông, áp lực thành tích còn nặng và chính tôi cũng từng không ít lần thất vọng trước những bất cập của chính mình khi làm trường. 

Tôi hiểu vì sao có phụ huynh muốn quay lưng. Song, cách hoàn thiện một hệ sinh thái còn khuyết điểm là tham gia và lên tiếng: đối thoại với giáo viên và lãnh đạo trường, chọn ngôi trường hợp với con hơn, dành buổi tối và cuối tuần bù đắp cùng con những gì trường còn thiếu.

Học tại nhà có thể là phần bổ sung quý giá, nhưng biến nó thành phần thay thế cho cả một tuổi thơ giữa bạn bè thì cái giá phải trả lớn hơn nhiều.

Lời cảnh báo của Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM không chỉ bảo vệ quyền được học, mà còn bao gồm một quyền căn bản hơn nữa của trẻ: quyền được lớn lên giữa con người. Có những bài học không nằm trong giáo trình nào, vậy các bạn homeschooling sẽ học ở đâu, cùng với ai?

Tranh cãi việc cha mẹ chọn homeschooling: Học ở nhà giao tiếp với bạn bè kiểu gì?

Trẻ học tại nhà có thể đạt kiến thức tốt, nhưng chuyên gia cảnh báo các em cần được giao tiếp, vận động và chơi với bạn bè để phát triển kỹ năng xã hội.