Giữa lúc đó, tôi đọc được bài viết của giáo sư Trương Nguyện Thành, một nhà khoa học vật liệu. Bài viết cho rằng kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm không nên được gọi là "kim cương giả" mà bản chất là “kim cương nhân tạo”, vì về mạng tinh thể carbon, độ cứng, độ lấp lánh, nó là kim cương thật sự, chỉ khác cách thức hình thành.

Về mặt vật chất, hai viên đá giống nhau về cấu trúc nguyên tử carbon. Nhưng về giá trị trong xã hội con người, một viên đắt hơn viên kia cả chục lần. Khoảng chênh lệch ấy nằm trong câu chuyện chúng ta kể về viên đá: rằng nó đã hình thành sau hàng tỉ năm trong lòng đất, rằng nó hữu hạn, rằng sở hữu nó là đỉnh cao của cuộc sống... Nhận xét của thầy Thành khiến tôi suy ngẫm: khi câu chuyện mà người mua tin vào không còn đúng với sự thật, thứ mất giá đầu tiên không phải viên đá, mà là niềm tin.

Điều này khiến tôi suy ngẫm về những gì chúng ta cho là giá trị. Chúng ta thường nói về giá trị như thể đó là một thuộc tính nằm sẵn trong sự vật, giống như độ cứng hay khối lượng. Kỳ thực, phần cốt yếu của giá trị nằm ở chỗ "cho là": đó là những đặc tính, quan niệm, câu chuyện được con người kiến lập, tin tưởng và đồng thuận với nhau, rồi dựa vào đó mà định giá, trao đổi, giao dịch.

Tất nhiên, sự "cho là" này không tùy tiện, nó dựa trên vài cơ sở ban đầu: đặc tính vật chất, công năng sử dụng, rồi những yếu tố gắn với đời sống loài người như độ quý hiếm hay công sức phải bỏ ra để tạo nên. Chỉ có điều, từ những cơ sở đó đến mức giá trên thị trường là một quãng đường rất dài, và quãng đường ấy được lát bằng niềm tin.

Chiếc nhẫn kim cương đính hôn là một minh chứng. Năm 1947, một cây bút quảng cáo trẻ tên Frances Gerety viết cho hãng De Beers bốn chữ "A diamond is forever" (kim cương là vĩnh cửu).

Trước chiến dịch ấy, cầu hôn bằng nhẫn kim cương chưa phải là chuẩn mực phổ biến; sau nó, cả một truyền thống toàn cầu dần được kiến lập, đến mức ngày nay nhiều người tin rằng truyền thống này đã có từ ngàn xưa. Kim cương tồn tại lâu đời, nhưng "giá trị vĩnh cửu" của kim cương trong tâm trí con người thì có một ngày sinh, và quan niệm đó cũng có thể biến đổi khi hoàn cảnh đổi thay.

Trong gần hai mươi năm làm giáo dục, tôi từng chứng kiến người ta trả giá rất cao cho những năng lực cần cả một quãng đời để hình thành: sự tích lũy tri thức sâu rộng, sự phức hợp của tư duy, khả năng viết ra một trang phân tích mạch lạc và sâu sắc mà người viết phải đọc cả trăm cuốn sách mới chưng cất được. Chúng quý vì chúng hiếm, và chúng hiếm vì chúng hình thành chậm. Rồi trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện với khả năng tái tạo trong vài giây những thứ phảng phất như thành quả trí tuệ của một con người cần mẫn học hỏi hàng chục năm.

Tôi không cho rằng sản phẩm của AI là "đồ giả". Cũng như kim cương nuôi cấy, một bản phân tích do AI viết có thể chặt chẽ, chính xác, thậm chí rất hữu ích.

Vấn đề không nằm ở chất lượng mà ở chỗ: khi nguồn cung của một năng lực trở nên gần như vô hạn, câu chuyện về sự quý hiếm của năng lực ấy buộc phải được viết lại.

Ngay trong bài viết của thầy Trương Nguyện Thành, thầy kể rằng muốn phân biệt kim cương tự nhiên với kim cương nuôi cấy, các nhà khoa học không đo độ cứng hay độ lấp lánh, vì hai loại gần như tương đương. Họ tìm những khuyết tật rất nhỏ trong mạng tinh thể: vài nguyên tử tạp chất, những chỗ trống, các vùng tăng trưởng còn in dấu điều kiện nơi viên đá đã lớn lên. Chính những "khiếm khuyết" ấy là dấu vân tay của quá trình hình thành, là bằng chứng cho thấy viên đá đã thực sự đi qua hàng tỉ năm trong lòng đất.

Có lẽ con người chúng ta cũng vậy!

Thứ làm nên tính độc bản của một con người không phải là lượng kiến thức chuẩn xác họ tích lũy được, vì thứ đó nay đã có thể “nuôi cấy” đại trà. “Dấu vân tay tinh thần” của bạn sẽ là những "khuyết tật mạng tinh thể" của một đời sống thật: những lần thất bại khiến bạn rơi nước mắt, những năm tháng đi đường vòng tưởng chừng vô ích, khoảnh khắc ngồi cạnh một người đang khổ đau mà lúng túng không biết phải làm gì…

Kinh nghiệm sống chân thật không nằm trong kho dữ liệu nào. Nó nằm trong thân - tâm: trong cách tim ta đập khi gặp lại một người thân, trong sự điềm tĩnh mà chỉ người từng run rẩy mới có được. Và nó đòi hỏi thứ mà chưa công nghệ nào nén lại được: thời gian sống thật của một con người cụ thể.

Trong những năm làm tham vấn tâm lý, tôi thấy rằng điều giúp tôi chạm được vào người đối diện chưa bao giờ là những kiến thức trích dẫn. AI ngày nay trích dẫn giỏi hơn nhiều. Điều chạm đến trái tim họ là khoảnh khắc họ nhận ra người ngồi trước mặt cũng đã từng đi qua một điều gì đó bằng chính tâm hồn mình.

Niềm tin, một lần nữa, quay lại làm gốc rễ của giá trị: chúng ta tin nhau vì mỗi người có một đời sống thật đứng phía sau bảo chứng, như người mua kim cương tin vào chứng thư. Chỉ khác là chứng thư của con người không do tổ chức nào cấp. Nó được viết bằng chính những năm tháng ta đã sống, và bằng mức độ chân thật ta dám sống với những năm tháng đó.

Vì thế tôi tin rằng trong thời đại mới, thứ được đồng thuận là quý hiếm nhất sẽ không còn là tri thức hay kỹ năng thuần túy, mà là kinh nghiệm sống độc bản của mỗi người: những năm tháng sống thật, chiêm nghiệm sâu, và được chuyển hóa thành sự minh triết có thể trao cho người khác. Điều quý hiếm ấy ai cũng đang có sẵn, và mỗi ngày sống chân thật là một ngày nó được đánh bóng sáng trong hơn nữa.

Vậy, mỗi chúng ta sẽ khai dụng “viên kim cương cuộc đời” độc bản của mình như thế nào?

Trên con dốc trượt khỏi bản thân

Giữa những áp lực đang cuốn bạn đi, đâu là "nhượng bộ đạo đức nhỏ" sắp tới mà bạn cần dũng cảm nói "không"?