Huế không chỉ nổi tiếng bởi vẻ đẹp trầm mặc mà còn là nơi hội tụ một nền ẩm thực phong phú. Từ những món ăn cung đình đến các thức quà quê, tất cả đều mang một dấu ấn riêng. Dưa gang là một trong những sản vật bình dị nhưng lại chứa đựng cả hồn đất và tình người nơi vùng đầm phá.

Dưa gang xứ Huế ngon nhất khi được trồng trên dải đất cát ven phá Tam Giang. Một bên là đầm phá nước lợ, một bên là biển xanh, điều kiện tự nhiên ấy đã tạo nên những trái dưa giòn, ngọt và thơm nhẹ. Vị dưa thanh mát, không gắt, không quá đậm nhưng đủ để người ăn nhớ mãi.

Mỗi khi hè đến, dọc tuyến quốc lộ 49B lại xuất hiện những gánh dưa gang của các mẹ, các mệ. Dưa được trồng từ vườn nhà nên giá cả rất phải chăng. Có khi người bán còn tặng thêm vài quả như một cách sẻ chia chân tình. Chính sự mộc mạc ấy làm nên nét riêng không thể trộn lẫn.

Dưa gang không chỉ ngon mà còn là món ăn giải nhiệt hiệu quả trong mùa nắng nóng. Theo kinh nghiệm dân gian, dưa có tính mát, giúp giải khát, lợi tiểu và hạn chế cảm nắng. 

Những ngày oi bức, chỉ cần vài lát dưa chấm đường hoặc một ly nước ép dưa cũng đủ làm dịu đi cái nóng hầm hập của mùa hè miền Trung.

Người dân quê còn sáng tạo nhiều cách chế biến dưa gang. Có thể ăn tươi, làm rau sống, muối xổi hoặc ngâm mắm. Nhưng đặc biệt nhất vẫn là cách ăn kèm mắm rò, một sự kết hợp đã trở thành nét đặc trưng của ẩm thực Huế.

Để có đĩa dưa gang ngon, người ta chọn những trái vừa độ, không quá non cũng không quá già. Dưa được rửa sạch, giữ nguyên vỏ, bổ đôi rồi bỏ ruột, sau đó xắt thành từng lát vừa phải. Miếng dưa phải đủ dày để giữ được độ giòn, nhưng cũng không quá thô để dễ ăn.

Bên cạnh đĩa dưa là chén mắm rò sánh đỏ, nổi bật với những con cá nhỏ. Mắm rò được làm từ cá rò, một loài cá sống ở vùng phá Tam Giang. Mùa cá rò thường rơi vào khoảng tháng tư, kéo dài không lâu nên được người dân xem như lộc trời.

Cá rò sau khi đánh bắt phải được chế biến ngay để giữ độ tươi. Người làm mắm cần có kinh nghiệm và sự tỉ mỉ. Nếu nhiều muối quá thì mắm mặn, ít muối thì dễ hỏng. Khi thành phẩm, mắm có vị ngọt đậm của cá, chua nhẹ do lên men và thoảng chút đắng rất riêng. Màu đỏ của ớt xay khiến chén mắm trở nên hấp dẫn cả về thị giác lẫn vị giác.

Khi ăn, chỉ cần gắp một lát dưa gang, chấm nhẹ vào mắm rồi thưởng thức. Vị giòn mát của dưa hòa cùng vị đậm đà của mắm, thêm chút cay nồng của ớt tạo nên cảm giác rất đặc biệt. Nếu có thêm đĩa thịt ba chỉ luộc thì món ăn càng thêm tròn vị, vừa béo, vừa mặn, vừa thanh mát.

Trên mâm cơm mùa hè của người Huế, dưa gang chấm mắm rò gần như không thể thiếu. Sau một ngày làm việc mệt nhọc, chỉ cần nhìn thấy đĩa dưa mát lành và chén mắm thơm nồng là mọi mệt mỏi dường như tan biến.

Không chỉ là món ăn, dưa gang chấm mắm rò còn là nỗi nhớ. Với những người xa quê, hương vị ấy luôn gợi về ký ức thân thương. Trong những gói quà gửi đi xa, người ta vẫn thường gửi kèm hũ mắm rò và vài trái dưa gang như mang theo cả một mùa hè quê nhà.

Ẩn sau món ăn giản dị ấy là câu chuyện về tình người, tình đất. Người dân vùng phá Tam Giang sống dựa vào thiên nhiên, gắn bó với từng mùa cá, mùa dưa. Họ gìn giữ cách làm mắm, cách ăn dưa như giữ gìn một phần ký ức của quê hương.

Dân gian còn truyền lại câu chuyện tình mộc mạc gắn với món ăn này. Một chàng trai vùng đầm phá mang dưa gang đến tặng người con gái làm mắm rò. 

Tình cảm cứ thế lớn dần theo mùa dưa, mùa cá, để rồi trở thành lời ước hẹn giản dị mà sâu sắc với câu ca dân dã: “Dưa gang đầm phá quả to/ Xắt ra mà chấm mắm rò Thuận An/ Cầu cho trời biển bình an/ Mùa dưa sai quả anh sang cưới nàng”.

Dưa gang xanh ngời ký ức

TTO - Một buổi chiều cuối thu trên đường đi làm về ngang vùng ven ô Sài Gòn, chợt thấy xe đẩy bán dưa gang trái mùa. Cả một miền ký ức ùa về với những bữa tiệc sinh nhật dưa gang thuở ấu thơ.