Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Ma Quang Lâm, Trưởng phòng Công tố và Kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử sơ thẩm án an ninh, ma túy, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) TP.HCM, phân tích những xu hướng mới, ranh giới giữa sử dụng và tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, đồng thời nhìn lại chuyên án VN10 với 227 bị cáo.

Ông Lâm nói: Ngành kiểm sát có trách nhiệm bảo đảm mọi hành vi phạm tội về ma túy đều được phát hiện, khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử kịp thời, nghiêm minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội.

Số bị can tăng hơn 101%, ma túy len vào không gian khép kín

* Đâu là những xu hướng đáng lo ngại của tội phạm ma túy tại TP.HCM?

- Ma túy tổng hợp ngày càng chiếm tỉ lệ lớn, chủng loại đa dạng, được pha trộn hoặc ngụy trang dưới dạng thực phẩm, đồ uống, thuốc lá điện tử, thảo mộc hoặc hàng hóa có bao bì thông thường.

Phương thức mua bán chuyển mạnh sang mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin mã hóa, tài khoản ngân hàng trung gian và dịch vụ giao hàng. Các đối tượng hạn chế tiếp xúc trực tiếp để che giấu hành vi.

Hoạt động tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy cũng dịch chuyển từ vũ trường, quán bar, karaoke sang căn hộ chung cư, nhà thuê ngắn hạn, biệt thự, khách sạn và cơ sở lưu trú. Những địa điểm riêng tư, khép kín, dễ thay đổi này gây khó cho việc phát hiện và thu thập chứng cứ.

Đáng lo ngại, một số vụ có người trẻ tuổi, người chưa thành niên, người có nghề nghiệp và thu nhập ổn định tham gia. Ma túy có nguy cơ xâm nhập sâu hơn vào đời sống xã hội.

Những đường dây nhiều tầng và bài toán chứng cứ

* Khó khăn nào nổi lên trong việc xử lý ma túy mới, chứng cứ điện tử và các đường dây xuyên quốc gia?

- Nhiều đường dây được tổ chức thành nhiều tầng, nhiều khâu. Các đối tượng liên hệ qua ứng dụng mã hóa, dùng tài khoản ảo, dịch vụ vận chuyển; thanh toán bằng nhiều tài khoản trung gian hoặc tiền kỹ thuật số. Người giao nhận có thể không biết người thuê, người nhận hoặc những người ở khâu khác. Vì vậy, khó chứng minh mối liên hệ, ý thức chủ quan và vai trò đồng phạm.

Ma túy tổng hợp và chất hướng thần mới liên tục xuất hiện, được pha trộn hoặc ngụy trang dưới nhiều dạng. Có trường hợp chất bị thu giữ chưa kịp cập nhật vào danh mục chất ma túy, tiền chất; việc xác định thành phần, hàm lượng, cơ chế tác động phải dựa vào giám định chuyên môn.

Trong các vụ tổ chức sử dụng, khi lực lượng chức năng phát hiện thì ma túy có thể đã dùng hết, hiện trường bị xáo trộn hoặc các đối tượng không thừa nhận. Kết quả xét nghiệm dương tính chỉ phản ánh trong cơ thể có chất ma túy, chưa chứng minh ai chuẩn bị, cung cấp địa điểm, phương tiện, dụng cụ hoặc điều hành việc sử dụng.

Do đó, phải thu thập đồng bộ lời khai, dữ liệu điện tử... Chỉ một chi tiết khác nhau về mục đích, sự bàn bạc, việc cung cấp ma túy hoặc quyền quản lý địa điểm có thể dẫn đến xác định tội danh khác nhau.

Với đường dây xuyên quốc gia, việc xác minh đối tượng ở nước ngoài và tương trợ tư pháp thường mất nhiều thời gian. Vì vậy, cần hoàn thiện hướng dẫn áp dụng pháp luật; cập nhật danh mục chất ma túy, tiền chất; nâng cao năng lực giám định, phục hồi dữ liệu điện tử và trao đổi chứng cứ.

Ranh giới giữa "sử dụng" và "tổ chức sử dụng"

* Người dân cần hiểu thế nào về sự khác nhau giữa hai hành vi này?

- Sử dụng trái phép chất ma túy là hành vi một người tự đưa trái phép chất ma túy vào cơ thể mình bằng cách hút, hít, uống, tiêm, chích hoặc hình thức khác. Theo Điều 256a Bộ luật Hình sự, không phải mọi trường hợp sử dụng đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong khi đó, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy là hành vi cố ý, có thể là chỉ huy, phân công...Người tổ chức không nhất thiết phải thu tiền, hưởng lợi hoặc trực tiếp sử dụng. Một người thuê căn hộ, mua ma túy, chuẩn bị dụng cụ, gọi người khác đến sử dụng, gọi người đến chích ma túy cho mình và người khác có thể bị xem xét về tội tổ chức sử dụng nếu đủ chứng cứ.

Ngược lại, chỉ có mặt tại địa điểm và tự sử dụng không mặc nhiên là đồng phạm tổ chức sử dụng. Cũng không thể chỉ căn cứ ai trả tiền thuê phòng hoặc có mặt tại hiện trường để kết luận. Phải làm rõ sự bàn bạc, phân công, mục đích tham gia, nguồn gốc ma túy, người chuẩn bị địa điểm, dụng cụ và vai trò thực tế.

Người dân không nên cho rằng góp tiền mua ma túy cùng sử dụng, cho người khác sử dụng tại nhà, đứng ra thuê phòng hoặc chuẩn bị dụng cụ chỉ là vui chơi cá nhân. Tùy diễn biến, hành vi có thể cấu thành tội tổ chức sử dụng, chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy hoặc tội phạm ma túy khác.

Từ những tuýp kem đánh răng đến chuyên án VN10

* Chuyên án VN10 với 227 bị cáo cho thấy điều gì về sự thay đổi trong phương thức hoạt động của các đường dây ma túy và yêu cầu đặt ra đối với các cơ quan tiến hành tố tụng?

- Đây là vụ án ma túy đặc biệt nghiêm trọng, có số lượng bị cáo rất lớn, liên quan nhiều nhóm hành vi, địa bàn và tầng nấc. Ma túy được cất giấu trong các tuýp kem đánh răng vận chuyển từ Pháp về Việt Nam bằng đường hàng không, sau đó giao nhận, cất giấu, mua bán, phân phối qua nhiều khâu.

Từ nguồn này, nhiều nhánh mua bán, tàng trữ và tổ chức sử dụng tại TP.HCM và một số địa phương được phát hiện. Một số người chỉ thực hiện một công đoạn, không tiếp xúc với người chủ mưu hoặc người ở khâu khác. Các đối tượng dùng mạng xã hội, ứng dụng liên lạc, dịch vụ vận chuyển và nhiều tài khoản thanh toán để che giấu danh tính, vai trò người điều hành.

Ngay từ giai đoạn điều tra, VKSND TP.HCM đã phân công kiểm sát viên bám sát tiến độ, nghiên cứu chứng cứ và phối hợp cơ quan điều tra làm rõ hành vi từng bị can. Chuyên án cho thấy tội phạm có thể lợi dụng bất kỳ khâu nào trong chuỗi vận chuyển, từ người mang hành lý xách tay, dịch vụ chuyển phát, người giao hàng đến điểm tập kết và người nhận cuối cùng.

Do đó, cần tăng cường kiểm soát rủi ro với hàng hóa, hành lý từ tuyến, địa bàn trọng điểm; nâng cao hiệu quả soi chiếu, phân tích dữ liệu hành khách, kiện hàng và lịch sử vận chuyển. Doanh nghiệp vận chuyển, giao hàng, đơn vị khai thác kho bãi cần xác minh người gửi, người nhận; lưu trữ dữ liệu giao dịch, hành trình kiện hàng và người trực tiếp giao nhận.

Người thường xuyên đi nước ngoài, nhân viên hàng không và người làm logistics khi gặp kiện hàng bất thường, cần dừng giao nhận và báo cơ quan có thẩm quyền, không tự ý tiêu hủy, che giấu hoặc tiếp tục giao hàng.

Các cơ quan tiến hành tố tụng cần nâng cao năng lực thu thập, phục hồi, đánh giá dữ liệu, phối hợp liên tỉnh và hợp tác quốc tế. Nếu chỉ xử lý người giao nhận ở khâu cuối mà không truy tìm người tổ chức, nguồn cung và dòng tiền thì chưa thể triệt phá tận gốc.

Công an TP.HCM và sự đổi mới trong tư duy phòng, chống tội phạm ma túy

Công an TP.HCM xác định phải đấu tranh quyết liệt với "nguồn cung", đồng thời quản lý chặt "nguồn cầu". Việc xử lý tội phạm cần song song với chuyển hóa địa bàn.