Dạy chữ Hán hay dạy từ Hán - Việt?

06/07/2010 03:34 GMT+7

TT - Bài báo "5 kiến nghị cho tiếng Việt" (Tuổi Trẻ ngày 19-6) và bài "Cần khôi phục việc dạy chữ Hán trong nhà trường" (TTCT số ra ngày 25-6) có đề cập đến việc nên dạy chữ Hán cho học sinh trung học. Tôi đồng ý một phần với đề xuất này: trong trường trung học cần dạy từ Hán - Việt nhưng không cần dạy chữ Hán.

Hiện nay nhiều người dùng sai từ Hán - Việt vì không hiểu nghĩa của chúng chứ không phải vì không biết chữ Hán. Chúng ta chỉ cần biết nghĩa chứ không cần biết mặt chữ Hán của những từ Hán - Việt (từ Việt gốc Hán). Chương trình học hiện nay vốn đã nặng nề, dạy thêm chữ Hán lại càng thêm nặng nề. Do vậy, để học sinh hiểu sâu sắc hơn tiếng Việt chỉ cần dạy từ Hán - Việt.

Chúng ta dạy những gì?

Hãy dạy những gì để người Việt không mắc những lỗi do thiếu hiểu biết về từ Hán - Việt.

1. Dạy những từ cơ bản, thường dùng trong đời sống và những từ có trong sách giáo khoa trung học.

2. Hiện tượng đồng âm giữa yếu tố Hán - Việt với yếu tố thuần Việt thường dẫn tới hiểu lầm nghĩa. Cần đặc biệt chú ý dạy nghĩa của lớp từ này.

Ví dụ: yếu, cứu vừa là từ Hán - Việt vừa là từ thuần Việt. Ấy vậy nên "yếu nhân" hiểu lầm là người yếu, còn "yếu điểm" là điểm yếu, nhược điểm, "cứu cánh" được hiểu là cứu vớt, cứu giúp. Từ Hán - Việt "yếu" có nghĩa là "quan trọng" (nghĩa này có trong chính yếu, cơ yếu, cần yếu, trích yếu, kỷ yếu, thiết yếu, yếu địa, yếu lĩnh, cốt yếu, thứ yếu...). Còn "cứu cánh" là "mục đích cuối cùng".

Có rất nhiều từ gần âm, do không hiểu nghĩa nên dễ dùng chệch sang một từ gần âm khác quen dùng: nhậm chức → nhận chức, kiểm sát → kiểm soát, tinh túy → tinh tú, ưu đãi → chiêu đãi, huy hiệu → danh hiệu, tham quan → thăm quan (hằng ngày chàng đội lốt gấu đi đi lại lại, làm một số trò cho khách thăm quan).

3. Ðặc biệt cần lưu ý những hiện tượng liên quan tới trật tự từ.

a. Không thấy tầm quan trọng của trật tự các yếu tố trong từ Hán - Việt nên có những cách hiểu mơ hồ, lầm lẫn ở nhiều người, kể cả những người cầm bút: nhân văn/ văn nhân, nhân tình/ tình nhân, thân nhân/ nhân thân, chính quốc/ quốc chính, công nhân/nhân công (ví dụ: Sáu đối tượng bị bắt tại chỗ trong số gần cả trăm nhân công tháo chạy tán loạn). Nhân công là "sức người" sao lại có thể tháo chạy được? Quốc đảo/đảo quốc (ví dụ: "Philippines, Indonesia là hai quốc đảo", lẽ ra "... là hai đảo quốc").

Những công việc cấp thiết cần làm

1. Nếu coi việc giảng dạy từ Hán-Việt là quan trọng và cấp thiết thì Bộ GD-ĐT không nên xây dựng những chương trình, những dự án cấp “quốc gia”, cấp “nhà nước” với những “hội đồng” này nọ đứng đầu là các nhà quản lý, theo kinh nghiệm sẽ lãng phí rất nhiều tiền của và thời gian, mà chất lượng sẽ không bằng dăm ba chuyên gia thực thụ soạn thảo đề cương rồi tổ chức cuộc thi viết sách dạy từ Hán - Việt cấp trung học. Như vậy sẽ có bộ sách giáo khoa tốt, có thể dạy kết hợp trong chương trình ngữ văn tăng cường.

2. Chỉnh lý, bổ sung những từ điển công cụ đã có về từ Hán - Việt và viết thêm những sách mới.

Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, năm 1992, ghi rằng chứng nhân/nhân chứng đều là "người làm chứng". Thật ra chỉ chứng nhân mới là người làm chứng (thường cho những sự kiện lớn, "những chứng nhân lịch sử"), còn nhân chứng chứng cứ của người (làm chứng). Hầu như hiện nay mọi người đều dùng "nhân chứng" để chỉ "người làm chứng". Phải chăng vì sai lâu rồi nên nay đã thành đúng?

b. Khi nhập vào tiếng Việt, nhiều từ Hán - Việt được hiểu theo lối dùng thuần Việt dẫn tới khác trật tự tiếng Hán gốc. Ví dụ: nếu như tiếng Việt là thời tiền sử (thời kỳ chưa có sử), tiền khởi nghĩa (trước khởi nghĩa), tiền tư bản (trước chủ nghĩa tư bản) thì tiếng Hán là sử tiền, khởi nghĩa chi tiền, tư bản chủ nghĩa dĩ tiền.

Từ đây cần đặc biệt quan tâm tới những hiện tượng chuyển nghĩa, biến đổi của từ Hán - Việt. Chẳng hạn, từ những cách hiểu "dân gian", nhiều từ Hán - Việt biến đổi theo cái lý nào đó và nay được coi là chuẩn: chúng cư → chung cư, trú sở → trụ sở, thống kế → thống kê... (hàng loạt từ có yếu tố kế chỉ công cụ đo đạc: điện kế, nhiệt kế, áp kế, vôn kế, lực kế...).

Nhà cao tầng, hươu cao cổ là những từ thuần Việt, nhưng cách cấu tạo lại phỏng theo trật tự Hán - Việt: cao ốc, cao lâu (nhà có gác cao), cao đường (nhà lớn).

4. Cần dạy những thành ngữ, tục ngữ cơ bản gốc Hán, vì có quá nhiều người hiểu chúng rất lơ mơ: an nhiên tự tại (thư thái, không có điều gì lo phiền), bách bộ xuyên dương (Dưỡng Do Cơ thời Chiến quốc có tài bắn cung, cách trăm bước vẫn trăm phát trăm trúng lá liễu được chọn), bách niên giai lão (trăm tuổi đều già = lời chúc sống trọn đời bên nhau), ý tại ngôn ngoại (lời bên ngoài còn ý ở bên trong), xập xí xập ngầu (đọc theo âm Quảng Ðông của thành ngữ Hán thập tứ thập ngũ = lèm nhèm trong tính toán, bớt xén của người khác), vô kế khả thi (không cách gì giải quyết), ưu thời mẫn thế (ưu = lo, mẫn = thương xót, lo lắng đau lòng trước sự đời và thời cuộc), trầm tư mặc tưởng (trầm = chìm, mặc = im lặng, lặng lẽ tập trung suy nghĩ), nhất tự thiên kim (một chữ đáng ngàn vàng = văn chương tuyệt hay)...

NGUYỄN ÐỨC DÂN

    Tin mới nhất

    07:00 PM

    23-6: Soobin hợp tác với Jiyeon, Nhã Phương suýt chết

    TTO - Soobin hợp tác cùng Jiyeon trong sản phẩm mới, Võ Hoàng Yến đanh thép với tin đồn phá vỡ hạnh phúc người khác, Hoàng Thùy lộ bí mật trên sóng truyền hình, Trấn Thành hôn Hari Won đắm đuối, Nhã Phương suýt chết hai lần là tin hot hôm nay.

    06:44 PM

    Trực tuyến Bỉ - Tunisia (19h): Sao Bỉ có tiếp tục tỏa sáng?

    TTO - Tuyển Bỉ sẽ rộng cửa đi tiếp nếu đá bại Tunisia ở trận đấu này. Trong khi đó, nếu muốn nuôi hi vọng vào vòng 2, Tunisia chỉ có một cửa là phải đá bại Bỉ. Các nhà cái đánh giá Bỉ cao hơn khi đưa ra kèo Bỉ chấp Tunisia 1 trái 1/4.

    06:39 PM

    Đề xuất các hãng taxi, Grab phải có bãi đậu xe

    TTO - Đề xuất của GS.TS Nguyễn Trọng Hoài, ĐH Kinh tế TP.HCM đưa ra trong tham luận Hội thảo về thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh của kinh tế TP đáp ứng yêu cầu hội nhập, diễn ra ngày 23-6.

    06:38 PM

    Để cán bộ coi thi chép bài hộ cảnh sát cơ động bị thương ở tay

    TTO - Sau khi xin ý kiến Bộ Giáo dục - Đào tạo, thí sinh là cảnh sát cơ động bị thương ở tay sẽ được cán bộ coi thi chép bài giúp môn văn tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay.

    06:26 PM

    Joachim Low được khuyên 'chỉnh đốn tác phong'

    TTO - Trước khi bước vào lượt đấu thứ 2 gặp Thụy Điển đêm 23-6, đội tuyển Đức và HLV Joachim Low nhận được nhiều lời tư vấn để không lặp lại trận thua như trước Mexico.

    06:06 PM

    Tuổi thơ Hà Nội ngày xưa và tâm sự của 'con mọt' sách Kim Đồng

    TTO - Cái thú vui mua sách chất đống trong nhà, và nhìn ngắm như nhìn một kho của nả vẫn bám riết lấy tôi.

    06:05 PM

    Lang thang vẽ tranh, ghi chép và hớp hồn phố thị

    TTO - Kiến trúc sư, tác giả Nguyễn Ngọc Dũng vừa mang đến Đường sách TP.HCM tác phẩm mới nhất của ông: 'Lang thang phố thị - Đồng bằng sông Cửu Long', và buổi ra mắt sáng 23-6 nhận được rất nhiều lời xuýt xoa: ôi, sách đẹp quá!

    05:53 PM

    Tất cả người Nga đã biết đến World Cup 2018

    TTO - Những chiến thắng chẻ tre của tuyển Nga ở bảng A VCK World Cup 2018 đã đưa người dân xứ sở bạch dương tưng bừng bước vào không khí lễ hội. Đến giờ, tất cả người Nga đã biết họ đang đăng cai ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh.

    05:19 PM

    Clip Neymar từng 'bầm dập' với pha gắp bóng qua người, chia sẻ mạnh

    TTO - Cuối trận gặp Costa Rica, khi đội nhà đang dẫn 1-0 ngôi sao Neymar của Brazil có pha biểu diễn gắp bóng cầu vòng qua người đối phương độc đáo. Ngược dòng thời gian, Neymar cũng từng thể hiện động tác này và không ít lần 'bầm dập' Tại sao?

    04:53 PM

    Không chịu nộp phí, tài xế tông barie BOT Tân Đệ qua trạm

    TTO - Khoảng 2 tháng nay, mỗi ngày có hàng trăm lượt tài xế cho xe tông thẳng qua barie tại trạm thu phí BOT Tân Đệ (huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình) để phản đối việc thu phí.

    04:51 PM

    Đi tìm trái bóng chính thức tốt nhất trong các kỳ World Cup

    TTO - Trải qua hàng chục năm hình thành và phát triển, những trái bóng ở các kỳ World Cup đã ngày càng được hoàn thiện theo thời gian. Trái bóng chính thức của World Cup 2018 được lấy cảm hứng từ trái bóng Telstar ở kỳ World Cup năm 1970.

    04:45 PM

    Phát hiện thi thể nam giới nhiều hình xăm gần phà An Phú Đông

    TTO - Thi thể nam giới đang trong gia đoạn phân hủy nặng được người dân phát hiện tại đám cỏ ven đường Vườn Lài, quận 12, TP.HCM.