Đô la bản vị dầu mỏ

Khi các quốc gia khác tìm cách đổi USD lấy số vàng mà Mỹ không có, Tổng thống Nixon tuyên bố ngừng chuyển đổi đô la sang vàng - động thái đe dọa quyền lực tối cao của đồng bạc xanh. Giải pháp cứu vãn tình thế của Mỹ đã mở ra một kỷ nguyên mới: thời đại đô la - dầu mỏ (petrodollar).

Giá dầu thế giới vốn đã tăng không ngừng vào đầu những năm 1970 - được dẫn dắt bởi Tổ chức Các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) mà thành viên chủ chốt là Saudi Arabia. 

Sự kiện châm ngòi cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất lịch sử hiện đại là cuộc chiến tranh Ả Rập - Israel tháng 10-1973, khi OPEC tuyên bố cấm vận dầu mỏ khiến giá dầu đột ngột tăng gấp 4 lần từ 3 lên 12 đô la/thùng, nhằm trừng phạt Mỹ vì hậu thuẫn Israel trong cuộc chiến.

Sau vài tháng, sáng kiến chống Israel biến thành nỗ lực độc quyền hóa để nâng giá dầu lên cao nhất có thể với mục tiêu mới đơn giản là tối đa hóa lợi nhuận. Những đợt tăng giá tiếp theo thu hút sự tham gia rộng rãi hơn nhiều, bao gồm cả Iran lúc bấy giờ dưới quyền nhà cai trị thân Mỹ Shah Mohammad Reza Pahlavi.

Với Mỹ, cuộc khủng hoảng năng lượng trở thành nỗi ám ảnh không thể nào quên khi hình ảnh những đoàn xe dài đợi đổ xăng xuất hiện ở đất nước xe hơi đồng nghĩa với tự do. Năm 1974, một năm sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ, Mỹ và Saudi Arabia đạt được thỏa thuận bí mật (mới được công khai vào năm 2016) đảm bảo rằng dầu của Riyadh sẽ được định giá chỉ bằng USD. Đổi lại, Mỹ bảo đảm quân sự và cung cấp vũ khí cho Saudi Arabia. 

Nhà nước quân chủ Saudi vốn nắm quyền lực tuyệt đối về cả kinh tế lẫn chính trị, tái đầu tư thu nhập từ dầu mỏ vào trái phiếu kho bạc Mỹ và các khoản đầu tư ở Mỹ. Thỏa thuận này đặt nền móng cho hệ thống petrodollar gắn chặt hàng hóa được giao dịch nhiều nhất thế giới (dầu mỏ) với đồng USD.

Cuối những năm 1970, hầu hết các nước OPEC đã theo chân Saudi trong chương trình "đổi dầu lấy đô la" này. Lượng petrodollar dư thừa được đổ vào các ngân hàng phương Tây và giấy tờ có giá (nợ) của Mỹ. 

Các nước có dầu mỏ giờ có chủ quyền lớn hơn với nguồn tài nguyên quốc gia so với thời thuộc địa để xây dựng những nhà nước phúc lợi hào phóng, và để giới cầm quyền chi tiêu cho những viễn tượng chính trị, xã hội, quân sự, biến vùng sa mạc Trung Đông thành những đại đô thị xa hoa bậc nhất thế giới.

Đổi lại, Mỹ có tiền để bù đắp thâm hụt ngân sách và tài trợ cho các hoạt động cả công khai lẫn bí mật vô cùng tốn kém khi họ cạnh tranh gay gắt với Liên Xô suốt thời Chiến tranh lạnh.

Những hệ lụy dài hạn là rất sâu sắc: đồng đô la trở thành loại tiền tệ mặc định cho thương mại dầu mỏ và do đó là thương mại toàn cầu nói chung, thúc đẩy vị thế tiền tệ dự trữ của nó và cho phép Mỹ duy trì ưu thế kinh tế và quân sự "gần như một lẽ đương nhiên". Trật tự petrodollar này cơ bản được duy trì nguyên vẹn cho đến nay.

Không chỉ mặt trái

Hệ thống petrodollar đồng nghĩa trên thực tế Mỹ có thể mở máy in tiền thoải mái để tài trợ cho chi tiêu quân sự, hạ tầng, xã hội… mà không sợ gây lạm phát phi mã, vì lượng đô la dư thừa được hấp thụ ở nước ngoài để thanh toán các nhu cầu thương mại và dự trữ. Đặc quyền độc nhất vô nhị này trở thành nguyên nhân gốc rễ của nhiều động lực địa chính trị và kinh tế lớn của kỷ nguyên hiện đại.

Mỹ sử dụng sức mạnh kinh tế, công nghệ và cả quân sự để thiết lập hệ thống petrodollar. Rồi họ lại sử dụng hệ thống petrodollar đó để dập tắt các thách thức với trật tự "hòa bình kiểu Mỹ" (Pax Americana). 

Trong Chiến tranh lạnh, các phong trào dân tộc chủ nghĩa dân tộc Ả Rập và xã hội chủ nghĩa ở Trung Đông luôn bị coi là mối đe dọa với "lợi ích kinh tế sống còn" của Mỹ. 

Các chế độ không đủ thân Mỹ trong khu vực đứng trước nguy cơ bị lật đổ, từ Gamal Abdel Nasser của Ai Cập đến Mohammad Mossadegh ở Iran. Các nhà lãnh đạo cố gắng bỏ qua hệ thống petrodollar là cá biệt và thường không có kết cục tốt đẹp.

Saddam Hussein (Iraq) chuyển sang bán dầu bằng đồng euro vào năm 2000. Gaddafi (Libya) từng đề xuất một loại tiền tệ châu Phi được bảo chứng bằng vàng. Không sa đà vào thuyết âm mưu và cần khẳng định còn nhiều yếu tố khác tác động đến những cuộc xung đột đó, thông điệp vẫn rất rõ ràng: Mỹ khó dung thứ cho những thách thức với sự thống trị của đồng USD trên thị trường dầu mỏ.

Các liên minh của Mỹ trong khu vực càng phản ánh rõ địa chính trị của petrodollar. Vai trò đồng minh chủ chốt của Israel ở Trung Đông được Washington tài trợ mạnh mẽ: Từ năm 1960 đến nay, Mỹ cung cấp cho Israel hơn 250 tỉ đô la viện trợ. 

Từ năm 2022, Quốc hội Mỹ đã phê duyệt hơn 175 tỉ đô la viện trợ cho Ukraine. Trong cuộc chiến với Iran, kiểm toán chi phí sơ bộ cho tuần lễ đầu tiên là hơn 11 tỉ đô la. Mức chi tiêu như vậy là không tưởng với hầu hết các quốc gia, nếu họ không có trong tay đồng tiền dự trữ toàn cầu. 

Hệ thống petrodollar còn tài trợ cho mạng lưới hàng trăm căn cứ quân sự, hàng loạt hiệp ước, cam kết ủy nhiệm khắp thế giới và cả vũ khí kinh tế khi Washington cần tưởng thưởng đồng minh hay trừng phạt đối thủ. Kết quả là bối cảnh địa chính trị nơi quyền tối cao quân sự và tiền tệ của Mỹ củng cố lẫn nhau.

Nhưng hệ thống petrodollar không chỉ có tiêu cực, nhất là khi ta tìm cách trả lời câu hỏi: Có hệ thống nào tốt hơn để thay thế nó không? Khi dầu mỏ - đầu vào quan trọng nhất của mọi nền kinh tế - được định giá thống nhất bằng USD, các quốc gia không phải tốn chi phí chuyển đổi tiền tệ nhiều lần. Các doanh nghiệp và chính phủ trên có thể lập kế hoạch ngân sách và năng lượng dài hạn dựa trên một đơn vị tiền tệ ổn định và phổ biến nhất.

Lợi ích thứ hai của hệ thống là nó tạo ra thanh khoản và kéo theo là hoạt động thương mại và đầu tư ở mức độ chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại. Số tiền khổng lồ mà các nước xuất khẩu dầu thu qua hệ thống ngân hàng Mỹ và phương Tây được đầu tư và cho vay lại để tài trợ cho các dự án hạ tầng và phát triển ở nhiều quốc gia, bao gồm cả các nước đang phát triển.

Dòng tiền petrodollar còn tạo ra một thị trường tài chính toàn cầu sâu rộng, mở rộng thương mại, đóng góp vào nhiều nền kinh tế trở nên hùng mạnh nhờ chính sách hướng xuất khẩu, đặc biệt là ở Đông Á.

Cuối cùng, trong nhiều thập niên USD đóng vai trò mỏ neo giúp ngăn sự sụp đổ dây chuyền của các đồng tiền nhỏ hơn khi có biến động địa chính trị lớn nhờ vào niềm tin USD luôn có giá trị sử dụng, ít nhất là để mua năng lượng. 

Tình trạng tranh giành tài nguyên trực tiếp vì vậy đã đỡ gay gắt hơn. Một hệ thống giao dịch thống nhất, dù bị một siêu cường thao túng, vẫn ít tàn khốc hơn những cuộc chiến tranh để chiếm đóng các mỏ dầu như thời Thế chiến 1 và 2.

Tình hình chỉ trở nên nghiêm trọng khi Mỹ lạm dụng đặc quyền của họ, còn các cường quốc khác nổi lên thách thức đặc quyền đó như Liên Xô đã muốn vậy vào thời Chiến tranh lạnh.

********************

Năng lượng trở thành công cụ ý thức hệ và kiềm chế kinh tế như thế nào trong cuộc đối đầu Xô - Mỹ.

>> Kỳ tới: Chiến tranh lạnh và những mỏ dầu nóng

Dầu mỏ, vũ khí địa chính trị tối thượng - Kỳ 1: Eo biển Hormuz và sự trả thù của địa lý

Từ khi dầu mỏ là nguồn cung cấp năng lượng chính cho gần như mọi hoạt động kinh tế được xác lập vào các thập niên đầu thế kỷ trước, nguồn tài nguyên này đã luôn gắn chặt với những toan tính địa chính trị toàn cầu.