Sáng 5-8, đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ về dự thảo Luật Xuất bản (sửa đổi). Nhiều đại biểu quan tâm đến các quy định mới về quản lý phát hành, in ấn cũng như khung pháp lý cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản.

Kiến nghị siết quy trình thẩm định xuất bản phẩm lưu chiểu

Đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang (TP.HCM) cho rằng từ câu chuyện cuốn sách Chuyện với Thanh cùng một số sai sót trong hoạt động xuất bản thời gian qua, dự luật cần có những quy định chặt chẽ hơn để nâng cao trách nhiệm của đội ngũ làm công tác biên tập, đặc biệt là tổng biên tập và phó tổng biên tập các nhà xuất bản.

Theo bà Trang, đây là những chức danh giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác văn hóa, tư tưởng nên cần được nâng cao cả về trình độ chuyên môn, năng lực và phẩm chất. 

Đồng thời, cần rà soát quy định theo hướng khi bổ nhiệm hoặc bổ nhiệm lại, không xem xét những trường hợp từng bị kỷ luật do để xảy ra đình chỉ xuất bản, thu hồi, cấm lưu hành hoặc tiêu hủy xuất bản phẩm; kể cả những người trước đây làm công tác biên tập nhưng từng để xảy ra sai sót dẫn đến bị xử lý hoặc nhắc nhở.

Đặc biệt, góp ý về quy định nộp xuất bản phẩm lưu chiểu, đọc, kiểm tra và thẩm quyền xử lý xuất bản phẩm vi phạm tại Điều 29, bà Trang đề nghị tăng cường hơn nữa công tác bảo vệ an ninh tư tưởng.

"Tôi đề nghị cần quy định chặt chẽ hơn việc đọc, kiểm tra, thẩm định xuất bản phẩm lưu chiểu tại Điều 29. Đối với những xuất bản phẩm có chủ đề, nội dung liên quan đến chủ quyền quốc gia, lịch sử hoặc lãnh tụ, anh hùng dân tộc thì cơ quan chủ trì phải có trách nhiệm biên tập thật kỹ và trình xin ý kiến cơ quan quản lý nhà nước cấp trên trước khi cho phép xuất bản, nhằm tránh những sai sót như vừa qua", bà Trang nêu ý kiến. 

Theo bà, quy định này sẽ góp phần nâng cao vai trò và trách nhiệm của các đơn vị trong toàn bộ quy trình xuất bản.

Ở một góc độ khác, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (TP.HCM) cũng lưu ý dự thảo cần tiếp tục bảo đảm nguyên tắc Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản. 

Ông cho rằng mặc dù dự luật bổ sung nhiều công cụ quản lý như đăng ký kế hoạch, lưu chiểu, quản lý dữ liệu, hậu kiểm..., nhưng các quy định này không nên tạo ra cơ chế "tiền kiểm" trên thực tế.

Theo đại biểu, Nhà nước cần quản lý bằng tiêu chuẩn, điều kiện, minh bạch thông tin và hậu kiểm, còn nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định xuất bản của mình. 

Đồng thời, các quy định về hành vi bị cấm cũng cần rõ ràng, phân biệt rành mạch giữa xuất bản phẩm vi phạm nội dung, xuất bản phẩm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và xuất bản phẩm giả, in lậu để bảo đảm tính khả thi khi áp dụng.

Cần bổ sung khung pháp lý về AI trong hoạt động xuất bản

Một nội dung khác được nhiều đại biểu quan tâm là việc luật hóa các quy định liên quan đến trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhận định AI sẽ là xu hướng không thể tránh khỏi và trong vòng 5-10 năm tới có thể tham gia gần như toàn bộ chuỗi hoạt động xuất bản, từ bản thảo, dịch thuật, biên tập, minh họa, thiết kế, sách nói đến marketing và phân phối. Tuy nhiên, dự thảo hiện mới dừng ở chính sách khuyến khích ứng dụng AI mà chưa xác định rõ trách nhiệm pháp lý.

Ông đề nghị bổ sung nguyên tắc: việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản không làm thay đổi trách nhiệm của nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên và các chủ thể liên quan đối với nội dung xuất bản phẩm. 

Đồng thời, giao Chính phủ quy định việc xác định nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra, bảo vệ quyền tác giả, phòng chống giả mạo, quản lý hình ảnh, giọng nói tổng hợp và truy xuất nguồn gốc nội dung số. 

"Điểm cốt lõi ở đây là AI được phép hỗ trợ xuất bản nhưng AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay con người", ông Trung nhấn mạnh.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (TP.HCM) cũng cho rằng dự thảo đã bổ sung nội dung về chuyển đổi số nhưng cách tiếp cận vẫn chủ yếu theo phương thức quản lý truyền thống, chưa theo kịp sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ.

Theo bà, luật cần bổ sung quy định về ứng dụng AI, sử dụng dữ liệu số, đào tạo nguồn nhân lực phục vụ chuyển đổi số và ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản. Đặc biệt, cần sớm giải quyết vấn đề quyền tác giả đối với dữ liệu được sử dụng để huấn luyện các mô hình AI, bởi đây là khoảng trống pháp lý đang phát sinh từ thực tiễn.

Đồng tình với quan điểm này, đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang cho rằng cùng với việc bổ sung quy định về AI, dự luật cũng cần có những quy định mang tính dự báo để hạn chế các tác động tiêu cực của công nghệ mới, xây dựng các thiết chế hỗ trợ phát triển văn hóa đọc trong thanh thiếu nhi và người dân.

Trình Quốc hội đề xuất mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia

Dự Luật Xuất bản sửa đổi tạo cơ chế pháp lý về mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia và bổ sung quy định chính sách nhà nước trong đầu tư, xây dựng, phát triển tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia.