Cựu phi hành gia James Reilly nói chuyện với các sinh viên VN ở Trung tâm Mỹ tại TP.HCM - Ảnh: H.T.

* Ông từng là một nhà địa chất học rồi trở thành phi hành gia. Niềm đam mê khoa học của ông bắt đầu như thế nào?

- Từ nhỏ tôi luôn mơ được bay trên bầu trời và đã đọc rất nhiều cuốn sách về không gian vũ trụ. Nhưng đến năm 8 tuổi tôi mới mong trở thành một phi hành gia. Khi đó, một ngày tôi đi khám răng, vị nha sĩ vừa khám cho tôi vừa nghe qua radio phi hành gia John Glenn (người Mỹ đầu tiên bay lên quỹ đạo năm 1962) trao đổi với đài kiểm soát của NASA ở Houston từ quỹ đạo. Nha sĩ ấy chăm chú nghe đến nỗi ngừng khám cho tôi.

Rồi ông ấy hỏi tôi rằng có muốn trở thành phi hành gia hay không. Lúc đó tôi chỉ nghĩ: “Mình muốn đến bất cứ đâu trừ chỗ này”. Nhưng ý tưởng đó đã đi vào tâm trí tôi từ đó và tôi luôn theo dõi các chương trình tàu con thoi. Tuy nhiên cuộc đời không phải lúc nào cũng đi theo đường thẳng. Tôi theo học ngành địa chất học, trở thành một nhà địa chất và chỉ thực hiện giấc mơ làm phi hành gia mãi tới tận năm 40 tuổi.

* Để trở thành một phi hành gia NASA, chúng ta phải đáp ứng những điều kiện gì?

- Lần đầu tiên tôi nộp đơn xin tham gia chương trình của NASA là vào năm 1985 nhưng không thành công. Tôi tiếp tục nộp đơn hằng năm cho đến mãi tận năm 1994, NASA mới chấp nhận và liên hệ với tôi. Tôi luôn nói với các sinh viên của mình rằng nếu thật sự muốn một điều gì đó và tin tưởng rằng mình có thể làm được, các bạn phải kiên định.

Để trở thành một phi hành gia, bạn phải có một tấm bằng trong các ngành khoa học như sinh học, hóa học, kỹ thuật, là một tiến sĩ. Các bạn phải cạnh tranh với rất nhiều người để được NASA tuyển dụng. Do đó tôi khuyên các sinh viên rằng hãy học tập và làm việc thật chăm chỉ để có một tấm bằng và kinh nghiệm. Với tôi là bằng địa chất và làm việc khắp mọi nơi trên thế giới. Bạn phải nỗ lực hết sức để nâng cao tính cạnh tranh của bản thân.

Điều thứ hai là sự kiên định. Đừng bao giờ bỏ cuộc. Hãy mơ mộng và theo đuổi giấc mơ của mình. Tìm cánh cửa để hiện thực hóa giấc mơ đó. Có thể bạn sẽ không đạt được mục tiêu cuối cùng mà mình mong muốn, nhưng trên con đường đó bạn sẽ tìm thấy điều bạn thật sự yêu thích. Khi bạn có một công việc và yêu thích nó đến mức dù làm hằng ngày vẫn nóng lòng muốn bắt đầu vào mỗi buổi sáng thì cuộc sống sẽ thật tuyệt vời.

* Trải nghiệm tuyệt vời nhất của ông khi làm việc trên quỹ đạo?

- Từ không gian bạn nhìn Trái đất và nhận ra là nó đẹp tuyệt vời. Khi đi bộ ngoài không gian, bạn nhìn qua kính mũ bảo hộ và nhận ra rằng thứ duy nhất ở giữa bạn và Trái đất, cách đó 400km, là đôi giày của bạn ở dưới chân. Đó là một khoảnh khắc phi thường. Đôi mắt con người có thể phân biệt được 10 triệu màu sắc khác nhau và không thiết bị video nào có thể làm được điều đó.

Những cảnh quay video Trái đất từ Trạm vũ trụ quốc tế (ISS) rất ấn tượng, nhưng trái đất mà tôi nhìn bằng đôi mắt của mình còn hùng vĩ và phi thường hơn gấp 10 lần. Nó khiến bạn phải nín thở vài giây. Bất cứ phi hành gia nào khi lên quỹ đạo cũng trải qua khoảnh khắc đó. Đó là ký ức mà tôi mang về mặt đất và sẽ ghi nhớ suốt cuộc đời. Cảm giác không trọng lượng cũng rất thích thú.

Nhưng điều thú vị nhất đối với tôi là được cùng sống và hợp tác với các phi hành gia khác. Sứ mệnh không gian đầu tiên của tôi là vào năm 1998, tới trạm vũ trụ Nga Mir. Khi đó, chúng tôi làm việc với các phi hành gia đến từ nước Nga, đối thủ của Mỹ trong thời chiến tranh lạnh. Ở đó tôi phát hiện ra rằng các phi hành gia Mỹ và Nga rất giống nhau về tính cách. Dù ngôn ngữ khác biệt, chúng tôi nhanh chóng trở nên thân thuộc, hợp tác ăn ý và trở thành những người bạn tốt. Chúng tôi không nói chuyện với nhau về chính trị mà về cuộc sống.

* Lên vũ trụ có khiến ông thay đổi?

- Chắc chắn là vậy. Quan điểm cuộc sống của tôi có nhiều thay đổi. Những thứ ở dưới mặt đất rất to lớn nhưng nhìn từ không gian lại nhỏ bé vô cùng. Từ không gian, bạn có thể thấy các thành phố, những kiến trúc mà con người xây dựng. Nhưng bạn sẽ không thể nhìn thấy đường biên giới giữa các quốc gia. Chúng ta chỉ thấy một thế giới đồng nhất. Tất cả phi hành gia chúng tôi, dù là người Mỹ hay người Nga, đều nghĩ rằng: “Trái đất là một ngôi nhà chung và nó không hề lớn. Thật sự là nó khá nhỏ”.

Bài học lớn nhất mà tôi rút ra khi làm việc trên không gian là tư duy có kế hoạch. Trên trạm vũ trụ Mir, một phi hành gia chỉ huy giao cho tôi một công việc cụ thể. Ông ấy không nói tôi nên làm thế nào, mà để tôi tự hình dung ra cách làm việc và xử lý vấn đề. Ông ấy chỉ muốn biết tôi có kế hoạch cụ thể hay không, kế hoạch đó có hiệu quả không và tôi làm nhanh hay chậm. Cho tới ngày nay tôi vẫn luôn đặt ra ba câu hỏi đó mỗi khi thực hiện công việc của mình.

* Ông đánh giá thế nào về tương lai của ISS và các chương trình không gian?

- ISS là một trạm vũ trụ quốc tế, không phải của Mỹ hay Nga. Bất cứ quốc gia nào cũng có thể tham gia. Tôi hi vọng đến một ngày VN sẽ tham gia vào chương trình ISS. NASA cũng có kế hoạch đưa người quay trở lại Mặt trăng và tới sao Hỏa vào năm 2040. Các bạn trẻ có ước mơ hãy tin rằng mình có thể trở thành một phi hành gia và bay vào không gian.