Khi Tòa án tối cao Mỹ bác bỏ phần lớn các mức thuế quan mà Tổng thống Trump áp đặt theo Đạo luật quyền hạn kinh tế khẩn cấp quốc tế năm 1977 (IEEPA), nhiều người cho rằng chính sách thuế quan diện rộng của ông sẽ buộc phải chững lại. 

Nhưng chỉ vài ngày sau phán quyết, Nhà Trắng lập tức chuyển sang một cơ sở pháp lý khác để áp thuế 10% đối với hầu hết hàng hóa nhập khẩu - và dự kiến nâng lên 15% ngay trong tuần này.

Quyền hạn tổng thống đến đâu?

Ngày 20-2, Tòa án tối cao đã ra phán quyết với sáu phiếu thuận và ba phiếu chống, nhấn mạnh IEEPA không trao quyền cho tổng thống đánh thuế nhập khẩu trên diện rộng như ông Trump tuyên bố. Đây được xem là một thất bại pháp lý nặng nề đối với chính quyền ông Trump.

Và như phong cách thường thấy của mình, ông Trump ngay lập tức đáp trả. Ngày 25-2, vị tổng thống 79 tuổi đã viện dẫn điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 để áp mức thuế tạm thời 10% đối với tất cả hàng nhập khẩu, với thời hạn tối đa 150 ngày và cần sự chấp thuận của Quốc hội nếu muốn kéo dài hơn thời hạn trên.

Điều khoản 122 được thiết kế để xử lý "các vấn đề nghiêm trọng về cán cân thanh toán" - khái niệm gắn với bối cảnh những năm 1960-1970 khi đồng USD còn neo vào vàng. Trong đơn kiện ngày 5-3, 24 bang Dân chủ - gồm các bang Oregon, California và New York - lập luận rằng điều khoản này nhằm xử lý các khủng hoảng tiền tệ đặc thù chứ không để giải quyết tình trạng thâm hụt thương mại thông thường - tức việc Mỹ nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu.

Theo các thống đốc và tổng chưởng lý của các bang, việc Tổng thống Trump sử dụng điều khoản 122 để áp mức thuế mới là "bất hợp pháp" và đang "lách luật", nhằm né tránh phán quyết của Tòa án tối cao cũng như tránh phải làm việc với Quốc hội như Hiến pháp yêu cầu. 24 bang yêu cầu Tòa án thương mại quốc tế chặn mức thuế mới và hoàn trả các khoản thu đã thu theo cơ sở pháp lý này.

Ở chiều ngược lại, Nhà Trắng khẳng định tổng thống đang sử dụng đúng thẩm quyền mà Quốc hội trao trong điều khoản 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Không giống IEEPA, điều khoản 122 là một quy định cụ thể trong luật thương mại, cho phép áp thuế tối đa 15% trong 150 ngày. Một số chuyên gia vì vậy cho rằng tòa án có thể sẽ dành cho chính quyền ông Trump khoảng không gian pháp lý rộng hơn khi xem xét vụ kiện lần này.

Tuy nhiên, một chi tiết đáng chú ý là chính Bộ Tư pháp của ông Trump năm ngoái từng lập luận với tòa án rằng điều khoản 122 "không có ứng dụng rõ ràng" trong việc xử lý thâm hụt thương mại. Lập trường khi đó được đưa ra nhằm bảo vệ việc sử dụng IEEPA. Nay khi chính quyền chuyển sang điều khoản 122, lập luận cũ có thể bị phía nguyên đơn sử dụng để chất vấn tính nhất quán trong cách diễn giải luật.

Dù kết luận có như thế nào, điều khoản 122 cũng chỉ cho phép ông Trump áp thuế tối đa 150 ngày nếu không có Quốc hội gia hạn. Điều đó đồng nghĩa rằng ngay cả khi vượt qua được thách thức tại tòa, chính sách thuế toàn cầu 15% của ông Trump sớm muộn cũng phải đối mặt với "bài kiểm tra" tại Quốc hội.

Sức ép tứ phía

Nhìn từ góc độ phản ứng của người dân, có thể thấy chính sách thuế quan đang tạo ra những áp lực chính trị không nhỏ đối với chính quyền ông Trump, nhất là khi cuộc bầu cử giữa kỳ diễn ra tháng 11 năm nay.

Theo khảo sát của YouGov vào cuối tháng 2, 60% người Mỹ ủng hộ quyết định của Tòa án tối cao bác bỏ các mức thuế được áp dụng theo Đạo luật IEEPA của ông Trump, trong khi chỉ 23% phản đối. Đáng chú ý, ngay cả trong nội bộ Đảng Cộng hòa cũng có tới 1/3 cử tri ủng hộ phán quyết.

Sự ủng hộ này gắn chặt với cách người dân cảm nhận tác động của thuế quan đến túi tiền của mình. Có tới 41% người Mỹ cho rằng thuế quan đã khiến họ phải chi trả giá tiền nhiều hơn, trong khi 25% nói họ cảm thấy giá cả chỉ tăng nhẹ. Chỉ 5% cho rằng giá giảm. Trong số cử tri Cộng hòa thừa nhận giá tăng nhiều, gần 70% ủng hộ quyết định của tòa.

Điều này cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa thuế quan và chi phí sinh hoạt trong nhận thức của cử tri. Khi giá thực phẩm, thuê nhà và hàng tiêu dùng vốn đã nhạy cảm, việc áp thuế 10% - và có thể lên 15% - dễ bị nhìn nhận như một gánh nặng bổ sung hơn là một công cụ bảo hộ chiến lược như cách ông Trump vẫn hay lập luận.

Với doanh nghiệp, phán quyết của Tòa án tối cao không mang lại sự nhẹ nhõm rõ ràng. Nhiều công ty đã tăng giá, cắt giảm chi phí hoặc đa dạng hóa chuỗi cung ứng để bù đắp chi phí thuế quan. Nay khi phán quyết được công bố, việc ông Trump tuyên bố sẽ áp dụng mức thuế mới theo luật khác lập tức kéo dài tình trạng bất định, khiến họ không biết nên điều chỉnh phương hướng kinh doanh tiếp theo ra sao.

Các hiệp hội doanh nghiệp lớn, từ bán lẻ đến công nghệ và nông nghiệp, đồng loạt kêu gọi chính quyền giới hạn thuế quan vào các hành vi thương mại không công bằng cụ thể, thay vì áp trên diện rộng như hiện nay. Ngành bán lẻ cho biết họ buộc phải chuyển một phần chi phí sang người tiêu dùng.

Thủ tướng Ấn Độ Modi có bình luận đầu tiên sau khi Mỹ áp thuế tổng cộng 50%

Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tuyên bố sẽ không nhượng bộ trước sức ép từ Mỹ, sẵn sàng trả giá đắt để bảo vệ ngành nông nghiệp trong nước, sau khi Mỹ thông báo áp thuế nhập khẩu lên đến 50% với hàng hóa New Delhi.