Nghiên cứu công bố ngày 15-6 trên tạp chí Communications Earth & Environment cung cấp thêm manh mối cho câu hỏi khiến giới khoa học tranh luận nhiều thập niên: vì sao hai nửa Mặt trăng lại khác biệt rõ rệt đến vậy.

Từ Trái đất, con người luôn nhìn thấy gần như cùng một phía của Mặt trăng. 

Nửa gần có nhiều vùng bazan tối màu do hoạt động núi lửa cổ đại tạo nên, thường được gọi là các "biển" Mặt trăng. Nửa xa lại chủ yếu là những cao nguyên sáng màu, lớp vỏ dày hơn và có ít đồng bằng bazan hơn.

Trong nhiều thập niên, giới khoa học gặp trở ngại lớn khi giải mã sự khác biệt này do gần như toàn bộ mẫu đá Mặt trăng con người từng thu thập đều đến từ nửa gần.

Năm 2024, khi tàu Thường Nga 6 của Trung Quốc đưa về Trái đất 1.935,3g mẫu vật từ nửa xa Mặt trăng, lần đầu tiên trong lịch sử. Các mẫu được lấy tại bồn địa Nam Cực - Aitken, một trong những "vết sẹo" va chạm lớn nhất và cổ xưa nhất trên Mặt trăng.

Nhóm nghiên cứu do chuyên gia Long Tao và Che Xiaochao, thuộc Viện Địa chất, Học viện Khoa học Địa chất Trung Quốc, cùng các cộng sự đã phân tích đồng vị chì trong những mảnh vật chất từng bị nóng chảy bởi các vụ va chạm.

Nhóm xác định hai nhóm vật chất có tuổi khoảng 4,245 tỉ năm và 3,876 tỉ năm. Dấu vết đồng vị chì cho thấy chúng không đơn giản chỉ là phần còn lại của lớp vỏ nguyên thủy hình thành khi "đại dương magma" trên Mặt trăng thuở sơ khai nguội đi.

Thay vào đó, dữ liệu cho thấy lớp vỏ và phần trên của lớp phủ tại khu vực Nam Cực - Aitken có thể đã bị nung chảy trở lại, xáo trộn và tái cấu trúc sau khi lớp vỏ nguyên thủy hình thành.

Một "thủ phạm" lớn nằm ngay trước mắt các nhà khoa học là cú va chạm khổng lồ tạo nên chính bồn địa Nam Cực - Aitken khoảng 4,25 tỉ năm trước.

Năng lượng từ vụ va chạm có thể tạo ra một khối lượng đá nóng chảy khổng lồ. Khi vật chất này nguội và kết tinh, nó hình thành những khu vực có thành phần hóa học khác với lớp vỏ Mặt trăng ban đầu. 

Những vụ va chạm xảy ra sau đó tiếp tục đập vỡ các lớp đá, để lại các mảnh nhỏ cuối cùng được Thường Nga 6 thu thập hàng tỉ năm sau.

Phát hiện củng cố khả năng những vụ va chạm khổng lồ thời sơ khai đã làm nhiều hơn việc khoét những miệng hố trên bề mặt. Chúng có thể thay đổi cả vật chất sâu bên trong, khiến các khu vực trên Mặt trăng "tiến hóa" theo những con đường khác nhau.

Nhật thực toàn phần 'hô biến' Mặt trời ở châu Âu, người xem reo hò, bật khóc

Tiếng hét, tiếng vỗ tay và cả những giọt nước mắt rơi ở nhiều điểm quan sát nhật thực khắp châu Âu, khi Mặt trời dần biến mất sau Mặt trăng và mọi thứ chìm vào bóng tối.