Sau hơn một thế kỷ bị các công trình thủy điện chặn, cá hồi đã quay trở lại thượng nguồn sông Hiitolanjoki ở Phần Lan chỉ ít lâu sau khi ba con đập cuối cùng trên dòng sông này được tháo dỡ.

Câu chuyện này đang trở thành biểu tượng cho một xu hướng mới tại châu Âu: tháo dỡ các đập nước và công trình cản dòng đã lỗi thời nhằm khôi phục hệ sinh thái sông ngòi.

Hơn 600 đập nước bị tháo dỡ

Báo cáo mới nhất của liên minh phá dỡ đập châu Âu ghi nhận kỷ lục 603 công trình cản dòng, bao gồm đập nước, đập tràn và cống ngăn nước, được tháo dỡ tại 21 quốc gia châu Âu trong năm 2025.

Con số này tăng 11% so với kỷ lục trước đó vào năm 2024 và cao gấp 6 lần so với năm 2020.

Việc tháo dỡ đã giúp khôi phục hơn 3.740km sông chảy tự do, đóng góp vào mục tiêu của Liên minh châu Âu (EU) là phục hồi 25.000km sông vào năm 2030, theo Đài CNN ngày 28-5.

Ước tính châu Âu hiện có khoảng 1,2 triệu công trình cản dòng làm gián đoạn hệ thống sông ngòi. Nhiều công trình được xây dựng từ nhiều thập niên trước để phục vụ thủy điện, giao thông đường thủy hoặc nông nghiệp nhưng hiện không còn giá trị sử dụng đáng kể.

Ngăn dòng tạo ra nhiều hệ lụy môi trường

Khi dòng chảy tự nhiên bị chặn lại, các đoạn sông biến thành hồ chứa nước tĩnh, dễ hấp thụ nhiệt từ ánh nắng mặt trời khiến nhiệt độ nước tăng lên. Các hồ chứa cũng làm gia tăng thất thoát nước do bốc hơi và tích tụ vật chất hữu cơ phân hủy, giải phóng khí nhà kính metan.

Ngoài ra, các đập nước còn gây cản trở đường di cư sinh sản của nhiều loài cá như cá hồi Đại Tây Dương hay lươn châu Âu.

Theo đánh giá của Ủy ban châu Âu, hơn 42% loài cá nước ngọt của châu lục đang bị đe dọa, trong đó sự chia cắt dòng sông được xem là một trong những nguyên nhân chính.

Không chỉ động vật thủy sinh bị ảnh hưởng, các hệ sinh thái ven sông cũng suy giảm khi dòng chảy, trầm tích và nhiệt độ nước thay đổi.

Các chuyên gia cảnh báo nhiều đập cũ hiện xuống cấp nghiêm trọng, tiềm ẩn nguy cơ kém an toàn trong bối cảnh lũ lụt và thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng do biến đổi khí hậu.

Việc tháo dỡ đập đòi hỏi nhiều năm nghiên cứu môi trường, đánh giá kỹ thuật và phối hợp với cộng đồng địa phương, song kết quả thường xuất hiện rất nhanh. Chẳng hạn tại Phần Lan, cá hồi đã trở lại những khu vực sinh sản từng bị cô lập hơn 100 năm chỉ trong mùa di cư đầu tiên sau khi đập được phá bỏ.

Các dự án tương tự cũng đang được triển khai tại Pháp, Anh, Bỉ, Tây Ban Nha, Thụy Điển và nhiều quốc gia khác.

Giới chuyên gia nhận định việc khôi phục dòng chảy tự nhiên không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn tăng khả năng chống chịu của các hệ sinh thái trước biến đổi khí hậu.

Cực Trái đất dịch chuyển vì các đập nước trên thế giới

Trong 200 năm qua, con người đã âm thầm tác động lên các cực của Trái đất khi xây dựng hàng ngàn đập nước trên khắp thế giới, khiến các cực này dịch chuyển hơn 1m.