Liên tiếp các vụ án tại Đắk Lắk và Hà Nội cho thấy thủ đoạn lập hai hệ thống sổ kế toán hoặc vận hành song song nhiều phần mềm để che giấu doanh thu, trốn thuế.

Theo Cục Thuế, đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật về kế toán và thuế, gây thất thu ngân sách và làm méo mó môi trường cạnh tranh.

Bị khởi tố vì che giấu hàng ngàn tỉ đồng doanh thu

Giám đốc Công ty TNHH Kính nhôm inox Anh Tuấn (Đắk Lắk) vừa bị Phòng Cảnh sát kinh tế, Công an tỉnh Đắk Lắk khởi tố và bắt tạm giam vì có vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng và buôn bán hàng giả.

Khi đồng loạt kiểm tra các chi nhánh của doanh nghiệp này trên địa bàn phường Buôn Ma Thuột, lực lượng chức năng đã phát hiện và tạm giữ hơn 14.000 sản phẩm khóa cửa, phụ kiện khóa, phụ kiện cửa các loại giả mạo nhãn hiệu Kin Long với tổng giá trị hơn 1,62 tỉ đồng.

Mở rộng điều tra, công an phát hiện doanh nghiệp này lập và sử dụng hai hệ thống sổ sách kế toán để theo dõi hoạt động kinh doanh. Một hệ thống dữ liệu nội bộ được sử dụng để ghi nhận doanh thu, hoạt động bán hàng thực tế, trong khi hệ thống còn lại dùng để kê khai, báo cáo thuế.

Đối chiếu dữ liệu từ năm 2022 - 2024, cơ quan điều tra xác định doanh thu bị bỏ ngoài sổ sách kế toán lên tới gần 379 tỉ đồng, gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước hơn 4,3 tỉ đồng tiền thuế. Hiện vụ án đang tiếp tục điều tra xử lý theo quy định của pháp luật.

Tương tự, đầu tháng 4, Công an TP Hà Nội cho biết đã khởi tố bốn bị can liên quan đến Công ty TNHH vàng bạc đá quý Bảo Tín Minh Châu về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

Công an xác định trước năm 2024, ông Vũ Minh Châu và ông Vũ Minh Tú (Trưởng Ban trợ lý độc lập) đã chỉ đạo bộ phận kế toán sử dụng hai hệ thống phần mềm song song: Hivi Gold, Hivi Gold Pro và Excel để theo dõi hoạt động kinh doanh thực tế; phần mềm kế toán Misa để kê khai báo cáo thuế.

Theo dữ liệu trích xuất giai đoạn 2020 - 2023 từ phần mềm Hivi, cơ quan điều tra bước đầu xác định doanh thu thực tế của Công ty TNHH vàng bạc đá quý Bảo Tín Minh Châu đạt khoảng 13.700 tỉ đồng, chênh lệch so với báo cáo thuế khoảng 9.700 tỉ đồng, gây thiệt hại ngân sách nhà nước khoảng 150 tỉ đồng.

Không tiếp tay cho hành vi gian lận thuế

Liên quan đến tình trạng doanh nghiệp lập hai hệ thống sổ kế toán để che giấu doanh thu, Cục Thuế vừa có thư ngỏ gửi các hiệp hội nghề nghiệp trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán, các đại lý thuế và đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán, tư vấn thuế.

Theo Cục Thuế, thời gian qua vẫn còn tồn tại tình trạng một số doanh nghiệp sử dụng đồng thời hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên nhằm che giấu doanh thu, làm sai lệch nghĩa vụ thuế. Đây là hành vi vi phạm pháp luật về kế toán và thuế, tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý và ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh lành mạnh.

Do đó, cơ quan này đề nghị các đơn vị tư vấn thuế, dịch vụ kế toán không tiếp tay hoặc hỗ trợ các hành vi gian lận thuế, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.

Liên quan đến việc doanh nghiệp sử dụng hai sổ kế toán, ông Nguyễn Tiến Trung (Trưởng Ban Kiểm tra thuế, Cục Thuế) cho rằng cần phân biệt rõ giữa kê khai sai sót thông thường và hành vi cố tình trốn thuế.

Nhiều trường hợp trốn doanh thu bắt đầu ngay từ khâu đầu vào, khi hàng hóa mua bán không có hóa đơn, chứng từ đầy đủ, dẫn đến kê khai thiếu doanh thu, lập sổ sách riêng để theo dõi giao dịch thực tế.

Theo ông Trung, ranh giới giữa kê khai sai và hành vi trốn thuế là hoàn toàn khác nhau. Những trường hợp cố tình lập hai hệ thống sổ sách, ký hợp đồng "hai giá", kê khai thấp hơn thực tế để trốn thuế là hành vi vi phạm pháp luật.

"Để phát hiện, xử lý các hành vi gian lận có tổ chức, ngành thuế đang đẩy mạnh minh bạch hóa giao dịch, dữ liệu và dòng tiền, đồng thời tăng cường phối hợp với ngân hàng và các cơ quan liên quan", ông Trung nhấn mạnh.

Được phép thực hiện kế toán quản trị nội bộ

Theo bà Nguyễn Thị Cúc - Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cần phân biệt rõ giữa kế toán quản trị nội bộ và hành vi lập hai hệ thống sổ sách để gian lận thuế. Doanh nghiệp được phép thực hiện kế toán quản trị để theo dõi doanh thu, chi phí và hiệu quả kinh doanh thực tế.

Trong thực tế, có những khoản chi mà không được đưa vào chi phí theo quy định như chi phí đối ngoại, chi khấu hao không đúng chế độ... Những khoản này phải loại ra khi tính thuế, nhưng doanh nghiệp vẫn cần theo dõi trong quản trị nội bộ và phân chia lợi nhuận cho cổ đông.

Việc theo dõi song song dữ liệu quản trị không đồng nghĩa với hành vi lập "hai sổ" trái pháp luật. Tuy nhiên, Luật Kế toán nghiêm cấm việc trong cùng một kỳ kế toán doanh nghiệp cố tình lập hai hệ thống sổ báo cáo tài chính khác nhau, nhằm gian lận.

Một sổ dùng để kê khai với cơ quan thuế theo hướng giảm doanh thu, tăng chi phí nhằm giảm số thuế phải nộp. Sổ còn lại phản ánh số liệu thực phục vụ quản trị nội bộ. "Mọi hành vi ghi chép sai lệch nhằm che giấu doanh thu hoặc làm sai bản chất giao dịch đều thuộc nhóm hành vi trốn thuế bị pháp luật nghiêm cấm", bà Nguyễn Thị Cúc khẳng định.

Đồng quan điểm trên, luật sư Trần Xoa (Giám đốc Công ty luật Minh Đăng Quang) cũng cho rằng doanh nghiệp chỉ vi phạm khi việc lập hai sổ sách nhằm mục tiêu gian lận trốn thuế. Còn nếu doanh nghiệp chỉ lập sổ sách để theo dõi hoạt động quản trị thì không ảnh hưởng gì.

Vì trên thực tế, doanh nghiệp chỉ có thể đưa vào chi phí được trừ những khoản chi phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh nhưng có những khoản chi như từ thiện, hỗ trợ địa phương... thì doanh nghiệp dù không đưa vào chi phí được trừ nhưng kế toán quản trị vẫn phải ghi chép sổ sách.

"Nhiều thuế cơ sở cũng nhắc nhở khiến doanh nghiệp hoang mang nhưng cần phân biệt rõ điểm này", ông Xoa nói.

Ứng dụng AI để phát hiện gian lận thuế

Ngành thuế đã nắm thông tin khoảng 250 triệu tài khoản ngân hàng, trong đó có 200 triệu tài khoản cá nhân, đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích dữ liệu, dòng tiền... nhằm sớm phát hiện gian lận thuế.