Mức đầu tư trước đây còn thấp

Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ mới đây, từ năm 2000 đến nay, Nhà nước đã đầu tư xây dựng 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia trong các lĩnh vực công nghệ sinh học, công nghệ thông tin, vật liệu, tự động hóa, cơ khí, hóa học, môi trường, đo lường và năng lượng.

Bộ Khoa học và Công nghệ đánh giá việc hình thành hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia là chủ trương đúng đắn trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu xây dựng tiềm lực khoa học và công nghệ hiện đại, góp phần hình thành một số nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao và tạo nền tảng cho nghiên cứu trong một số lĩnh vực công nghệ ưu tiên.

Tuy nhiên sau hơn 20 năm triển khai, Bộ Khoa học và Công nghệ đánh giá hệ thống này chưa thực sự trở thành hạ tầng nghiên cứu chiến lược của quốc gia, chưa tạo được năng lực nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ lõi có tính dẫn dắt đối với phát triển kinh tế - xã hội và các ngành công nghiệp chiến lược.

Một trong những hạn chế được nêu là công tác quy hoạch và lựa chọn lĩnh vực đầu tư chưa thực sự gắn với chiến lược phát triển dài hạn của quốc gia.

Phần lớn các phòng thí nghiệm được lựa chọn dựa trên năng lực sẵn có của cơ quan chủ trì hoặc theo các lĩnh vực khoa học và công nghệ ưu tiên của từng giai đoạn, hầu như chưa có sự hiện diện của các lĩnh vực đang quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, như: trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, điện toán hiệu năng cao, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học thế hệ mới, robot thông minh, dữ liệu lớn, công nghệ không gian.

Báo cáo cũng chỉ ra tổng kinh phí đầu tư xây dựng cho 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia tính đến thời điểm hoàn tất đầu tư vào năm 2012 khoảng 967 tỉ đồng, nếu tính theo sức mua tương đương năm 2025 là khoảng 1.500 tỉ đồng, bình quân chưa đến 60 tỉ đồng/phòng thí nghiệm. Mức đầu tư này được đánh giá thấp hơn rất nhiều so với chuẩn đầu tư quốc tế đối với các phòng thí nghiệm nghiên cứu hiện đại.

Trong khi đó kinh phí hỗ trợ hoạt động thường xuyên từ ngân sách nhà nước nếu tính trung bình cho cả 16 phòng thí nghiệm chỉ khoảng 1,1 tỉ đồng/phòng thí nghiệm/năm, chỉ đủ duy trì tối thiểu các hoạt động điện, nước, vật tư tiêu hao và bảo trì cơ bản, không đủ để duy trì đội ngũ nhân lực chất lượng cao hoặc thực hiện các hoạt động nghiên cứu dài hạn.

Tái cấu trúc toàn diện mô hình 3 tầng

Từ thực trạng này, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất tái cấu trúc toàn diện hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia theo mô hình 3 tầng.

Tầng 1 là trung tâm nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia chiến lược, dự kiến hình thành khoảng 10-15 trung tâm nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia chiến lược.

Tầng 2 là hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm theo lĩnh vực, được tổ chức tại các đại học nghiên cứu mạnh, viện nghiên cứu quốc gia và doanh nghiệp công nghệ lớn.

Tầng 3 là mạng lưới phòng thí nghiệm vùng và ngành.

Trong giai đoạn 2026-2030, nguồn lực tầng 1 sẽ được tập trung 60-70% cho nhóm ưu tiên tuyệt đối gồm trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, bán dẫn, công nghệ sinh học và y sinh, vật liệu tiên tiến, năng lượng mới và tái tạo.

Nhóm đầu tư có lộ trình giai đoạn 2028-2035 gồm robot và tự động hóa, điện toán hiệu năng cao, công nghệ lượng tử, công nghệ biển và hàng hải, công nghệ hàng không và không gian.

Báo cáo đề xuất chuyển từ đầu tư dự án sang đầu tư chương trình hạ tầng nghiên cứu quốc gia dài hạn.

Để đạt mục tiêu đưa tổng chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (GERD) lên ít nhất 1,5% GDP vào năm 2030 và 2,0% GDP vào năm 2035, ngân sách dành cho hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia tầng 1 và một phần tầng 2 giai đoạn 2026-2030 cần đạt tối thiểu khoảng 50.000-70.000 tỉ đồng/năm từ ngân sách nhà nước, cộng với phần đóng góp của địa phương và doanh nghiệp theo cơ chế đồng đầu tư.

40% nguồn lực được dành cho đầu tư thiết bị và hạ tầng, 30% dành cho phát triển nhân lực, bao gồm trả lương theo cơ chế thị trường, đào tạo và thu hút chuyên gia, 20% dành cho vận hành và bảo trì, 10% dành cho nâng cấp công nghệ và dự phòng đổi mới.

Khi robot làm chủ phòng thí nghiệm

Robot Maholo hiện đã được triển khai tại một bệnh viện chuyên về nhãn khoa ở thành phố Kobe, miền Tây Nhật Bản, phục vụ nghiên cứu lâm sàng liên quan đến tế bào gốc đa năng cảm ứng (iPS).