Căn nguyên 'bùng nổ' giáo sư

11/02/2018 15:21 GMT+7

TTO - Trong số giáo sư, phó giáo sư được 'phong hàm', không ít người chưa hề giảng dạy đại học và không có các công trình nghiên cứu khoa học thực sự.

Căn nguyên bùng nổ giáo sư  - Ảnh 1.

Hội thảo về cải tiến công tác xét học vị và chức danh khoa học - Ảnh: HĐCDGSNN

Trong đợt xét công nhận chức danh giáo sư (GS) và phó giáo sư (PGS) năm 2016, số người được công nhận lên tới 703 (bao gồm 65 GS và 638 PGS) đã làm xôn xao dư luận xã hội. Nhưng số được công nhận của năm 2017 còn vượt xa hơn thế với 1.226 vị được trao giấy chứng nhận, khiến dư luận lại bị "chấn động" hơn nữa. 

Xung quanh số liệu tăng vọt đó, hàng loạt câu hỏi được đặt ra: Những người được công nhận đó có thực sự đạt chuẩn? Số lượng GS và PGS ở nước ta hiện nay là nhiều hay ít? Việc tăng nhanh số lượng GS và PGS có giúp nền khoa học và giáo dục thêm vững mạnh?...

Từ quyết định năm 1976

Lời giải đáp cho những câu hỏi đó phải được tìm từ nguồn gốc của vấn đề: giáo sư là gì (thuật ngữ "giáo sư" ở đây xin được dùng chung cho cả GS và PGS)? Họ đảm đương chức trách gì trong nền giáo dục? Phải là người thế nào mới có thể trở thành giáo sư?

Theo mô thức quốc tế, giáo sư (professor) là chức vụ chuyên môn học thuật cao nhất và quan trọng nhất trong hệ thống giáo chức đại học, thường được chia thành 3 bậc là giáo sư thực thụ (full professor), giáo sư phụ tá (associate professor) và giáo sư trợ lý (assistant professor). 

Giáo sư là người chịu trách nhiệm cao nhất về khoa học của một bộ môn học thuật với những giáo trình trọng yếu được giảng dạy và các đề tài nghiên cứu của nó.

Thấp hơn giáo sư là cấp giảng viên (lecturer) thường có ba bậc là giảng viên chính (senior lecturer hay full-time lecturer), giảng viên (lecturer) và trợ giảng (associated lecturer hay part-time lecturer) có trách nhiệm giảng dạy và nghiên cứu những bộ môn do các giáo sư chủ trì. 

Ở Việt Nam, GS (tương tự như full professor) và PGS (tương tự associate professor) cũng chiếu theo mô thức này; nhưng chức trách, tiêu chuẩn và quy trình tuyển chọn của các danh xưng đó thì lại khác.

Quyết định số 162/CP ngày 11-9-1976 của Thủ tướng Chính phủ về việc "phong hàm GS, PGS cho 29 nhà giáo, nhà khoa học tiêu biểu được tôn vinh" đã khởi đầu cho sự hiện diện các GS và PGS trên toàn quốc sau ngày thống nhất đất nước. 

Theo đó, GS và PGS là các phẩm hàm để phong thưởng tôn vinh những cán bộ khoa học và giáo dục có thành tích, chứ không phải là những chức vụ khoa học để các nhà chuyên môn đảm trách; đồng thời đó là những GS và PGS chung cho "tất cả các ngành nghề chuyên môn" trong cả nước, chứ không chỉ là GS và PGS của riêng các trường đại học; và quyền xét phong thưởng này thuộc về Chính phủ - cơ quan hành chính cao nhất của đất nước, chứ không phải là một cơ quan khoa học.

Từ cách quan niệm và thực hiện như vậy, tiêu chuẩn xét duyệt để "phong hàm" sẽ thiên về số lượng sản phẩm và thời gian hoạt động đáp ứng các thủ tục hành chính, hơn là xác định giá trị các công trình khoa học của các ứng viên. 

Do đó, bên cạnh những nhà khoa học thực sự xứng đáng với chức vụ GS hoặc PGS, nhiều người được "phong hàm" chỉ là để đánh bóng tên tuổi và tiến thân trên con đường danh vọng, mà không phát huy được tác dụng nào trong sự nghiệp nghiên cứu khoa học và giảng dạy đại học; một số không ít trong đó chưa hề giảng dạy đại học và không có các công trình nghiên cứu khoa học thực sự.

Tiếp theo đó, Hội đồng học hàm nhà nước được thành lập để "xét duyệt, công nhận và cấp giấy chứng nhận học hàm GS, PGS cho các cán bộ khoa học và giáo dục của tất cả các ngành nghề chuyên môn" (nghị định số 21/CP ngày 4-3-1995 của Thủ tướng Chính phủ). 

Như vậy, việc "phong học hàm" của Thủ tướng đã được chuyển thành việc "công nhận học hàm" do hội đồng thực hiện. Thế tức là quyền xét cấp học hàm đã được chuyển từ cơ quan hành chính cao nhất sang một hội đồng khoa học.

Sự mù mờ về chức trách dẫn tới sự bất cập về quy trình và tiêu chuẩn tuyển chọn, khiến các chức danh GS và PGS chủ yếu vẫn là để tôn vinh và hưởng lợi, mà không gắn chặt với sứ mệnh khoa học của một bộ môn trong một trường đại học cụ thể nào

TS LÊ VINH QUỐC

"Hữu danh vô thực"

Mặc dù có những sự chuyển đổi như vậy, bản chất của các "học hàm" vẫn không thay đổi. Các GS và PGS vẫn là của "tất cả các ngành nghề chuyên môn" chứ không thuộc về hệ thống giáo chức đại học. 

Các học hàm vẫn chỉ là để "tôn vinh" người được công nhận, chứ không phải để họ làm việc với chức trách tương xứng với "hàm" của mình. Tiêu chuẩn xét duyệt vẫn căn cứ vào thâm niên công tác, số giờ giảng dạy, số lượng các bài viết (không rõ chất lượng khoa học đến đâu).

Vì vậy, chất lượng của các "học hàm" vẫn không được cải thiện. GS Hoàng Tụy đã chỉ ra rằng: "Các tiêu chuẩn định lượng bằng cách tính điểm như của ta có vẻ chặt chẽ khoa học, song kỳ thật là máy móc, hình thức và phi khoa học". 

Ông khẳng định "quan niệm học hàm kiểu phong kiến" với "các tiêu chuẩn định lượng" như vậy đã dẫn đến "hậu quả là ta có quá nhiều GS, PGS hữu danh vô thực, cách xa chuẩn mực quốc tế, đồng thời cũng mất đi không ít những nhà khoa học trẻ tài năng mà lẽ ra, nếu được công nhận vị trí xứng đáng, đã có thể đóng góp nhiều cho đất nước". 

Giáo sư Tụy nói hoàn toàn đúng, nhưng ông vẫn còn chưa tính đến con đường bí mật để "chạy học hàm" mà chỉ những người trong cuộc biết với nhau sẽ làm tăng nhanh số "hữu danh vô thực" này.

Nhận thấy khái niệm "học hàm" không phù hợp với mô thức quốc tế và việc "công nhận" nó chưa đủ sức mạnh pháp lý, Chính phủ cho ban hành nghị định số 20/2001/NĐ-CP (năm 2001) "Quy định tiêu chuẩn, thủ tục bổ nhiệm và miễn nhiệm chức danh GS, PGS"; trong đó "Hội đồng chức danh nhà nước" được thành lập thay cho Hội đồng học hàm trước kia. 

Nghị định này dẫn tới 3 sự thay đổi so với trước: "học hàm" GS, PGS trở thành "chức danh"; việc "công nhận học hàm" được thay bằng một quy trình hai công đoạn là "xét công nhận" và "bổ nhiệm vào ngạch"; đồng thời tiêu chuẩn được bổ nhiệm vào ngạch là phải có dạy đại học.

Nhìn chung, những sự thay đổi này là đúng hướng, nhưng vẫn mang nặng tính hình thức mà chưa dẫn đến một sự biến chuyển về thực chất nào…

Chưa phải là giáo sư thực thụ

Để tiếp tục đổi mới quy trình công nhận và bổ nhiệm chức danh GS, PGS của nước ta, Chính phủ đã ban hành quyết định 174/2008/QĐ-TTg (năm 2008) và quyết định 20/2012/QĐ-TTg (năm 2012), được Bộ Giáo dục và đào tạo cụ thể hóa bằng các thông tư 16/2009/TT-BGDĐT (năm 2009) và thông tư 20/2012/TT-BGDĐT (ngày 11-9-2012).

Theo đó, công đoạn "xét công nhận" vẫn thuộc quyền Hội đồng chức danh nhà nước; còn công đoạn "bổ nhiệm vào ngạch" được chuyển cho hội đồng chức danh cơ sở (thuộc các trường đại học) và hội đồng chức danh ngành (hoặc liên ngành). Sự đổi mới về hệ thống tổ chức xét duyệt như vậy có vẻ đã đưa các GS và PGS của ta tiến gần tới hình thức "GS đại học" quốc tế; nhưng vẫn chưa phân biệt được chức trách của các chức danh này với các giảng viên bình thường ở trường đại học, nên các GS và PGS được bổ nhiệm vẫn chưa phải là GS thực sự.

Tin mới nhất

08:54 PM

Tổng thống Trump tuyên bố hủy thượng đỉnh Mỹ - Triều

TTO - Cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ và lãnh đạo Triều Tiên được mong chờ suốt thời gian gần đây đã bị hủy, theo tuyên bố mới đây của ông Trump.

08:49 PM

Ngân hàng cảnh báo tin tặc ‘hack’ mail, đổi thông tin người nhận tiền

TTO - Cuối ngày 24-5, Vietcombank đã phát đi cảnh báo hiện tượng tin tặc xâm nhập trái phép email của khách hàng hoặc đối tác và thay đổi thông tin người hưởng nhằm lừa đảo lấy tiền của doanh nghiệp VN.

08:43 PM

Ngư dân Việt ở Indonesia ngóng chờ ngày về quê hương

TTO - Đại sứ quán Việt Nam tại Indonesia đã nỗ lực phối hợp với các cơ quan chức năng của Indonesia và đưa về nước gần hết số ngư dân bị giam tại đảo xa Tarempa.

08:36 PM

Khảo sát tìm nguyên nhân 1.500 tấn cá chết trên sông La Ngà

TTO - Cục Bảo vệ môi trường miền Nam đã đến hiện trường sông La Ngà (huyện Định Quán, Đồng Nai) khảo sát để tìm nguyên nhân khiến hơn 1.500 tấn cá chết chỉ trong một đêm.

08:30 PM

Vụ lật tàu hỏa: Tạm đình chỉ 2 nhân viên trực gác chắn

TTO - Chiều 24-5, hai nhân viên trực gác chắn khu gian ga Khoa Trường ở xã Trường Lâm, huyện Tĩnh Gia (Thanh Hóa) đã bị đình chỉ công tác để phục vụ điều tra vụ lật tàu hỏa.

08:19 PM

Xây 400 tòa nhà, Trung Quốc tính đưa thủy quân lục chiến tới đá Subi?

TTO - Số lượng công trình kiên cố trên đá Subi bị Trung Quốc chiếm đóng trái phép nhiều hơn bất cứ hòn đảo hay thực thể nhân tạo nào ở quần đảo Trường Sa của Việt Nam.

08:12 PM

Đài Loan lại ‘mất’ Burkina Faso vì ít tiền hơn Trung Quốc

TTO - Chính quyền Đài Bắc thông báo đã cắt quan hệ với Burkina Faso, sau khi quốc gia châu Phi này tuyên bố cắt quan hệ với Đài Loan.

08:07 PM

Phú Quốc hủy đấu giá 10 lô 'đất vàng' vì nghi khách hàng 'đè giá'

TTO - Công ty Cổ phần Bất động sản Kiên Giang đã tổ chức đấu giá 10 lô đất tọa lạc tại đường Trần Hưng Đạo, thị trấn Dương Đông. Tuy nhiên, phiên đấu giá các lô "đất vàng" đã không thành do nghi ngờ khách hàng bắt tay đè giá.

08:00 PM

Trương Hồ Phương Nga, Hoài Sa, Tiên Tiên… ai hot nhất ngày 24-5?

TTO - Hoài Sa không muốn dự thi Hoa hậu chuyển giới quốc tế, Tiên Tiên ra mắt MV mới, Trương Hồ Phương Nga khoe ảnh chụp cùng bạn thân…

07:53 PM

500 triệu đồng cho ý tưởng đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt

TTO - Tổ chức thẻ Visa đã chính thức khởi động cuộc thi Visa’s Everywhere Initiative - chương trình sáng kiến khắp nơi của Visa. Tổng giải thưởng 700 triệu đồng, trong đó giải cao nhất là 500 triệu đồng.

07:48 PM

'Hot boy đầu bếp' viết sách truyền cảm hứng sống thuận tự nhiên

TTO - Đầu bếp Châu Văn Long (sinh năm 1987, biệt danh 'hot boy đầu bếp' Long Châu) vừa cho ra mắt cuốn sách Thuận tự nhiên sau một thời gian bỏ Sài Gòn về Đắk Lắk làm nông, trồng cà phê, trồng đậu, rau sạch…

07:43 PM

12 thói quen của nàng khiến chàng phát điên

TTO - Dù có ý tốt là dọn dẹp đồ đạc cho chàng, nàng cũng không nên làm, vì đây là một trong những điều khiến chàng rất bực mình.