Phóng to

Tranh: Hoàng Tường

Những thuộc tính có vẻ “đa-đa” (một phong cách mỹ thuật châu Âu đầu thế kỷ XX với những đặc trưng hoàn toàn không liên quan gì đến nhau, lắp ghép hỗn tạp, vô nghĩa), có vẻ không khớp nhau, có vẻ không lãng mạn, nhất là khi biết rằng đề tài của anh là những người đàn bà khỏa thân hết sức e ấp, gợi cảm, và hết sức Việt Nam. Huy Hoan là vậy. Có cái điềm đạm, đầy trách nhiệm trong đam mê, có cái tình tứ nhưng lại tỉnh táo, kiêu hãnh và khiêm cung cùng song song tồn tại trong công việc cũng như quan niệm về cuộc đời.

* Cũng một thời gian rồi không thấy ảnh của Huy Hoan nữa, lại nghe anh sắp có triển lãm tranh…

- Trước đây tôi chụp nhiều, giờ thì vẽ có nhiều hơn. Tôi là người không để cho mình nhàn rỗi bất cứ lúc nào, giờ lại độc thân nên có nhiều thời gian cho công việc. Lúc nào thấy “phong trào nhiếp ảnh” đi xuống thì lại đẩy “tinh thần hội họa” lên cao.

* Anh có vẻ rất ý thức về việc tạo ra khuynh hướng mới?

- Đấy là nói vui. Lâu nay tôi chỉ hoạt động hai thứ đó, không cái này thì cái kia. Có khi cũng lấn sân sang trang trí nội thất, quay phim điện ảnh, đấy cũng là nghề học của mình hết. Thực sự tôi không có thời gian để buồn, để rỗi. Nói là nhiều nghề nhưng cũng nằm trong cái hướng chính của mình là tạo hình. Tất cả mọi ngôn ngữ thì cũng chỉ để mình kể một câu chuyện mà mình thích thôi.

* Câu chuyện đó có nội dung gì?

- Nội dung yêu thích nhất là đàn bà, nói đàn bà thì trong đó có phụ nữ rồi.

* Anh vẽ/chụp ảnh về đàn bà, nhưng cụ thể hơn hình như chỉ là đàn bà trong trạng thái nguyên thủy, với gia tài trong hơn 30 năm là khoảng 100 bức ảnh. Có gì đặc biệt ở họ khiến anh bị mê hoặc đến vậy?

- Chẳng có gì cao siêu. Thượng đế đã sinh ra một người đàn ông và một người đàn bà, thì Thượng đế cũng đã có ý định cho họ thích nhau từ lúc đầu tiên rồi. Tôi cũng chỉ là một người bình thường, bằng da bằng thịt, với tâm lý cũng hết sức tự nhiên. Rồi khi được chắp thêm ý thức, thì đàn ông phải thừa nhận đàn bà là một thực thể duyên dáng, đáng yêu, với nhiều đức tính làm đẹp cho đời.

* Nhưng phụ nữ cũng làm anh đau khổ, với hai cuộc hôn nhân không thành?

- Mỗi người đàn bà đi qua đều để lại trong tôi nhiều làn sóng, cơn bão khác nhau. Nỗi buồn hay cái gì đó thì cũng có những giá trị nhất định. Có thể có người chọn cây cảnh, có người chọn xe hơi, nhưng nếu chọn một đề tài để ngợi ca cả đời thì tôi vẫn chọn phụ nữ. Đó là một đề tài xứng đáng để mình đeo đuổi cả đời.

* Anh nhìn phụ nữ qua lăng kính của một người đàn ông rất Việt Nam. Cái thuộc tính đó anh định nghĩa thế nào?

- Tôi nghĩ nói tôi hoài cổ thì đúng hơn. Chính vì sự hoài cổ đó mà hình như trong tranh mình vẽ, họ vẫn đằm thắm như cái thuở rất Việt Nam ấy. Tuy nhiên tôi không phản đối phụ nữ Việt Nam bây giờ theo phong cách Hàn Quốc hay Hồng Kông, đó là thời trang thôi. Đến một lúc nào đấy thì cái sự Việt Nam nó sẽ trội lên. Nó không còn nằm ở hình thức nữa, mà nó là nội dung. Tất nhiên không phủ định khoa học kỹ thuật, máy vi tính, nhưng tôi vẫn thích một cái lá chuối, một cái cối xay, một nếp nhà tranh.

Nếu như trong nghệ thuật người ta được quyền hư cấu, thì tôi tự cho mình quyền hư cấu như vậy. Không phải cá nhân mình thích thôi đâu, vì cái gì đẹp, nền nã, thì mình làm công tác lưu giữ lại, cho những người trẻ sau này được biết về hình ảnh người phụ nữ Việt Nam ngày xưa. Có những cái mất đi rồi, sẽ không nhìn thấy được nữa. Mình khôi phục lại hình ảnh đó, “hư cấu” nó, mà tôi cho rằng nó cũng không mất đi vẻ đẹp của người phụ nữ hiện đại.

* Như vậy một phần ý nghĩa của việc “lột trần” hình ảnh phụ nữ là để dỡ bỏ những dấu chỉ thời đại như quần áo, trang sức để tiếp cận một vẻ đẹp phi thời gian hơn?

- Và phi không gian nữa chứ. Không mặc gì, thậm chí không lộ mặt, chưa kể có đôi khi mình focus (nhấn) vào một khoảng rất nhỏ thôi, thì lúc ấy còn gì để đánh dấu nữa? Phàm những người đã động chạm đến khu vực của nude có nghĩa là cái kỳ vọng về mặt mỹ thuật của họ xa hơn hiện thực. Nhưng “tiếp cận vẻ đẹp vĩnh cửu, toàn cầu” là một công việc quá khó đối với người làm nghệ thuật. Nếu người ta đánh mất tất cả mọi dấu chỉ thì cái gì có thể nói rằng đây là một tác phẩm của một nghệ sĩ nhiếp ảnh, một họa sĩ Việt Nam?

Tất nhiên mình không khô cứng tinh thần dân tộc nhỏ hẹp, tôi vẫn thích đó là người Việt Nam, bởi vì người ta không thể đánh mất đi cái tự hào về mặt dân tộc. Mà tôi cũng không thể giả dối được. Nếu như anh không thể nào yêu một phụ nữ châu Phi được thì anh không thể nói rằng anh đang ngợi ca thế giới. Nói thật, cho rằng tôi ngợi ca phái đẹp hoàn vũ thì cũng đã nhìn tôi quá sức, lớn hơn cái tôi có.

* Nhưng anh có nói, “đàn bà chiếm một khối lượng lớn tâm trí của tôi”. Phải hiểu sao về sự “khiêm tốn” bất ngờ này khi anh từ chối nghĩ rằng mình đang ca ngợi cả thế giới phụ nữ?

- Thực ra mà nói tôi cũng sẽ yêu nhiều phụ nữ thông qua một vài người phụ nữ cụ thể tôi yêu. Tuy kỳ vọng rất lớn, nhưng bàn tay không ôm cả thế giới được. Tôi cố gắng để những tác phẩm mà mình thực hiện, dù nó mất đi những dấu chỉ ấn định do tính vĩnh cửu của nude mang lại, thì nó cũng là cái cảm xúc của tác phẩm, khiến người ta nhận ra đó là Trần Huy Hoan. Nếu như tôi không làm được điều đó thì tôi thất bại.

Tôi không thích mình giống một họa sĩ Nhật Bản hay Trung Quốc nào đó. Tất nhiên họ có thể là tên tuổi lớn nhưng mình không thích giống họ. Tôi sẽ cố gắng, để trong tay không tấc đất thì cũng phải nâng nghệ thuật của mình lên. Vấn đề văn hóa, cách nhìn, cách bộc lộ, thì mình sẽ gửi gắm vào những chỗ hết sức tinh tế, tinh tế hơn, ví dụ như dùng trang phục hay đạo cụ.

* Như vậy chữ ký Huy Hoan có thể được nhận dạng qua cái cảm xúc được gửi gắm trong tác phẩm. Anh có thể định nghĩa cảm xúc đó?

- Trước hết, đó là sự hy sinh. Tôi yêu cái gì, tôi phải yêu nó thật. Tôi phải trả giá. Ngày xưa có những họa sĩ Trung Quốc vẽ về đá, về những con cua, con chim. Họ ngồi luyện để vẽ, một vạn, một triệu con cua, phiến đá, để đến lúc họ chỉ cần vung bút vẽ một lần thôi, là ra ngay. Đó là cái cách của người Á Đông, luyện và nghĩ về nó rất nhiều, khác với phương Tây. Cùng là nói về chuyện êm, thì người phương Tây đã êm là phải nệm mút, lò xo chẳng hạn. Ở phương Đông anh chỉ êm khi lòng anh êm.

Cho nên các cụ ngày xưa thấy toàn dùng phản gỗ, sàn đá. Nếu lòng anh không rộn lên, lòng êm, thì ngồi vào phiến đá cũng êm. Ngược lại, lòng có sóng thì ngồi nệm êm cũng có êm đâu. Đấy là nói một cách nho nhỏ, “logo” thế thôi, để thấy được mình vẫn có đất làm về nude. Nude của tôi là nude Việt Nam, rất Á Đông, rất riêng.

Mùa hè người phương Tây thấy biển có thể cởi tung quần áo ra, thì tranh nude của họ thể hiện theo ngôn ngữ phóng khoáng, cởi mở của chính họ. Nhưng phụ nữ Việt Nam nhiều khi chỉ hở một tí cái lườn áo dài thôi, cũng cảm thấy cần che đậy lại trong những chỗ đông người. Lúc mình làm phim mình để ý, cô nào con nhà gia giáo thì rất kín đáo, để chỉ khi nào họ cởi mở với một người nào đó, thì người đó mới thực sự là người họ chọn, người “đặc biệt”. Đây là một quan niệm khá hay. Họ điều tiết được sự cởi mở, sự gợi cảm của họ. Các vấn đề trên đời này đều là liều lượng thôi.

* Sự tiết độ của anh là tiết chế dựa trên những điều cấm kỵ, đó có phải là thử thách và sức hấp dẫn để ngay từ đầu anh theo đuổi ngành nghệ thuật này?

- Đúng vậy. Văn minh loài người luôn có những quy định. Không ai trần truồng như người nguyên thủy mà ra đường cả. Phải che chân đi, cho hở tay hở mặt. Anh có thể bắt tay một người, nhưng nếu xông vào lột đồ cô ta thì chắc cô ta có ý kiến ngay. Mà cô ta sẽ luôn luôn đúng! Chứ nếu người ta sinh ra mà cứ bọc cái bàn tay lại thì đến giờ này chắc chắn Trần Huy Hoan chỉ chụp cái bàn tay, vì lúc ấy cái bàn tay trần trở nên một điều cấm kỵ. Giống như giấy in tiền thì có giá trị quy đổi, sự kín đáo về thân thể là một quy định mà chúng ta phải chấp nhận. Do vậy sự kín đáo trở nên có giá trị.

* Giá trị đó trong tranh/ảnh của anh được thể hiện như thế nào?

- Những gì tôi đưa ra luôn là sự e ấp. Có thể đó là một sự e ấp tinh thần, nếu như tôi lộ chút về vẻ mặt. Một sự hở hang về mặt cơ thể thì tôi dùng sáng/tối để che đậy. Làm vậy để người ta thấy, Á Đông là ở chỗ đấy. Hoặc là tư thế chẳng hạn. Phương Tây cởi mở nó khác. Nhưng còn người phương Đông, kể cả trong tình trạng không mặc quần áo, vẫn có một cái gì đó e ấp hơn. Hoặc khi họ không còn gì, chỉ còn một mớ tóc, họ vẫn thích ngụy trang. Đó là cái rất hay. Để phần nào là mình được khoe ra, phần nào còn giữ lại.

Thực sự người mẫu chả cản trở mình gì cả, nhưng đó là quan niệm của mình thôi, mình hoàn toàn làm chủ. Tôi nghĩ mọi thứ đều xuất phát từ văn hóa hết, về tư duy, về đặc tính riêng, ảnh hưởng của văn hóa khu vực... Mình là Đông phương quá rõ ràng, dù hiện nay các cô gái hiện đại đến thế nào đi chăng nữa, trong họ vẫn không mất đi vẻ Á Đông. Họ không trở thành người phụ nữ Cuba được.

Tôi muốn giữ lại cái thần, cái vẻ đó, cái sự dè dặt, rất liều lượng, đến độ mình hơi thiếu thiếu, thòm thèm một tí. Ảnh của tôi bao giờ cũng cho người ta thấy thiếu thiếu cái gì một tí. Đó là tinh thần chung của phụ nữ Việt Nam chứ không phải riêng gì tôi. Tất nhiên tôi có nguyện vọng cao hơn, nhưng giờ thì mọi người đã nhận ra được đây là ảnh của tôi, ảnh của Việt Nam chứ không phải của Liên Xô chẳng hạn.

* Còn riêng về cá nhân anh…

- Phần tôi, tôi chỉ mong mình được hiểu thêm về người phụ nữ Việt Nam. Chứ yêu thì chắc chắn muốn yêu hết rồi (cười). Đấy là nói đùa, còn thực sự thì tôi muốn thông qua một vài người phụ nữ để yêu hết những người phụ nữ khác. Trịnh Công Sơn trong bài Nhớ mùa thu Hà Nội có một câu rất hay: “Nhớ đến một người để nhớ mọi người”. Không thể nào nói hôm nay đọc sách Kiều để yêu một người phụ nữ được. Tôi phải có một cô Kiều, bằng da bằng thịt, phải tiếp xúc với nhiều người phụ nữ thì mới biết được đức tính chung của người phụ nữ Việt Nam. Họ là ai, tại sao họ lại làm thế nọ thế kia. Cái gì cũng phải xây dựng từ điển hình. Chứ không phải một cô X nào đó. Tôi không định tả cô X, nhưng muốn thông qua cô, để nói rằng người phụ nữ Việt Nam nói chung có những tinh thần như thế.

Cuộc chơi của tôi khá mất thời gian, nhưng cho dù bây giờ có kết quả thì đối với tôi cũng là sớm, có khi hết cả cuộc đời mà chả đi đến cái gì, thì mình cứ cắm cúi làm thôi. Tôi không có kỳ vọng gì về thành công ghê gớm, nên cũng không bất ngờ nếu không có thành công, cũng chưa có triển lãm nào mang tính chất rùm beng cả. Tôi hết tuổi dò xét rồi, bây giờ chính tôi dò xét tôi. Đôi khi tôi vẫn hy vọng rằng tôi có thể làm hay hơn, rằng tôi chưa thật bằng lòng với những cái đang có. Phụ nữ còn nhiều điều để khám phá quá, chỉ hy vọng còn đủ sức khỏe và sự đam mê để đeo đuổi.

* Là một người đàn ông trong xã hội Việt Nam bây giờ, anh có cảm thấy áp lực, kỳ vọng nào? Đâu là hạnh phúc lớn nhất của họ, theo anh?

- Tôi chưa đủ sức để đại diện cho đàn ông, nhưng chắc chắn tôi đại diện được cho mình (cười). Trước hết, đó là một đời sống thoải mái. Có thể khó khăn trong lao động, sáng tác, nhưng đặc biệt tinh thần tôi rất thoải mái, mình yêu cái gì mình thoải mái làm, có lẽ tôi chọn nghiệp sáng tác là vì vậy, vì hầu hết mình tiếp xúc với cái đẹp, giả sử mình tiếp xúc với toàn tai nạn giao thông thì ý tưởng của mình chắc cũng phải khác đi, cũng tâm lý con người cả thôi.

Cuộc chơi nào cũng là cơn nghiện, có đam mê, có trả giá, nhưng có lẽ mình đỡ hơn, vì sự sáng tác mệt nhọc của tôi ngày hôm nay là triển lãm của chính tôi ngày mai, cho nên nó luôn cho mình hồi sức. Còn tất cả các vấn đề khác về người đàn ông, thì đối với một người đàn ông sáng tác, mọi thứ sẽ trở nên vô cùng phức tạp. Mọi sự đều không thuần túy, họ không dễ được thỏa mãn. Lúc nãy tôi dùng chữ “thoải mái” thôi, chứ không phải “thỏa mãn”, vì “thỏa mãn” bao gồm rất nhiều thứ khác nữa. Tuy nhiên kỳ vọng của người công tác nghệ thuật thì luôn lớn.

* Anh quan niệm thế nào là một người phụ nữ gợi cảm?

- Sự gợi cảm của phụ nữ đến từ sự “nữ” của họ. Nếu như đàn ông phải “đàn ông” thì đàn bà phải “đàn bà” thôi. Bản thân tôi không nghĩ đàn bà là phải đẹp nghiêng nước nghiêng thành gì, nhưng nếu họ không “nữ” thì hỏng. Tôi rất sợ các cô mồm năm miệng mười, ngồi đấu tay đôi với mình về tất cả các chuyện chính trị kinh tế xã hội, đề tài gì trong xã hội cũng có ý kiến, cũng phát biểu được. Tôi thà đọc bản tin thời sự còn hơn! Hoặc như đàn bà mà “xông pha” quá, áp đảo quá, kinh bang tế thế quá cũng không ổn. Phàm cái gì sinh ra thì cũng được an bài vai trò, vị trí của mình. Tôi khâm phục và hâm mộ những phụ nữ giỏi giang lắm chứ, nhưng phụ nữ “nữ tính” thì làm chuyện gì cũng sẽ “nữ tính”, cũng sẽ có cái cách riêng hết sức đặc biệt của họ, ngay cả khi làm những chuyện thường chỉ có đàn ông mới làm.

* Anh có chịu áp lực nào không?

- Người sáng tác ở Việt Nam không có áp lực gì nhiều, nhưng khó khăn thì có. Anh muốn có thể nghiệm gì cũng khó khăn. Nhất là những nghệ thuật mới, nhạy cảm. Sự dè dặt của nhà quản lý là hợp lý, xét trên trình độ dân trí, mặt bằng văn hóa để họ tiếp nhận nghệ thuật của mình. Cho nên có nhiều cái chưa thật thoải mái. Bao giờ văn nghệ sĩ cũng phải đi trước. Họ có một cái nhìn dự báo. Nếu như mặt bằng văn hóa chung không cập nhật được thì sẽ lệch lạc. Ngay như triển lãm nghệ thuật khỏa thân thì đã được chấp nhận, nhưng ví dụ muốn phóng to một bức như thế 15m treo giữa phố chính để đạt được những hiệu ứng nhất định thì cũng gặp vấn đề ngay về khía cạnh quản lý văn hóa.

Có điều, nếu chuẩn bị rất kỹ mà không thể đưa ra cuộc sống cho mọi người thưởng thức thì tôi thấy cũng khá buồn. Anh đã không làm vì tiền thì ít nhất anh cũng phải được cơ hội gửi đến khán giả một cách xứng đáng. Các khó khăn về triển lãm, trưng bày, in ấn để truyền bá, chuyển hóa lao động của mình thành một điều có ý nghĩa… thực sự là rào cản cho người sáng tác. Thế nhưng nhà quản lý cũng có lý, đấy là mâu thuẫn.

Do mặt bằng dân trí, đặc thù khu vực, sự kín kẽ nên gây tò mò cho các giới. Đến khi trưng bày ra thì sự tò mò được thỏa mãn trước sự thưởng thức nên mới gây ra những phản ứng không được lành mạnh. Tôi để ý, có những quyển sách, ở châu Âu người ta không gạch vào những khu vực của đàn bà, nhưng ở mình thì có. Đây là những chi tiết rất điện ảnh đấy chứ: xem không thỏa mãn, phải gạch vào đấy. Điều đấy chứng tỏ là họ chỉ chú ý đến những chi tiết đó thôi, không còn chú ý đến tổng thể của một tác phẩm. Rồi những chuyện phản ứng nho nhỏ mình quan sát thấy ở nơi triển lãm, đó là một sự chú ý bất bình thường.

* Nhưng những bức ảnh nude đã từng được công chúng biết đến đều cho thấy Huy Hoan là một người hết sức khắt khe về những tác phẩm của mình…

- Tôi là người làm loại hình khá nhạy cảm, kỹ lưỡng trước khi công bố, nhưng đến giờ này những công bố của tôi vẫn còn hết sức dè dặt, chưa xứng đáng với công sức mình làm. Tôi có một mong muốn, ít ra mình cũng đại diện tiếng nói một số đàn ông, ngợi ca phụ nữ một cách nghiêm túc. Bây giờ đã thoáng hơn xưa rất nhiều. Những năm 1970, khó khăn đến độ tôi cứ cho mình là người phạm tội. Song song với việc sáng tác, tôi là một kẻ lẩn trốn, sẵn sàng bị bắt, đi tù, để lại sau lưng mọi sự dang dở.

Một người bạn của tôi, chỉ vì cho mượn nhà để nhảy đầm mà đã phải đi tù và thiệt mạng trên một chỗ tập trung xa xôi, còn chúng tôi sau lần đàn đúm ấy bị dong đi khắp phố phường cho người ta xỉ vả. Bây giờ các bạn trẻ rộng đường hơn nhiều trong việc tiếp thu về văn hóa, sáng tác trong những địa hạt cấm kỵ, đâm ra nhiều khi cách làm việc, liều lượng đưa ra đúng là vấp phải hạn chế nhất định về mặt thẩm mỹ. Lại thêm sức trẻ, công bố hơi vội vàng, hoặc không chính thức, gây ảnh hưởng chung đến những khu vực sáng tác khác.

* Anh có mong muốn gì khi năm hết tết đến?

- Rằng tôi vẫn còn sức sáng tác. Đó là triển lãm lúc nãy tôi đề cập: một thể hiện siêu thực về nude qua tranh vẽ. Khi hiện thực của những tấm ảnh đã được khám phá, thì hội họa siêu thực là một phát triển tự nhiên và biện chứng đối với riêng tôi, để thấy rằng tôi là người của thế kỷ XXI vẽ, chứ không làm lại những gì người đi trước hay chính mình đã làm rồi.

* Xin chúc anh luôn dồi dào cảm hứng sáng tác.