Phóng to

Biểu ngữ phản đối: “Shell đốt cháy cả hành tinh” được giăng ngang trước cuộc họp thường niên của Shell ở London ngày 19-5 - Ảnh: Reuters

Tuần tới, Hãng dầu khí Royal Dutch Shell (Hà Lan - Anh) sẽ phải ra hầu tòa ở New York (Mỹ) vì bị buộc tội thông đồng với những vi phạm nhân quyền ở Nigeria. Năm 1995, nhà bảo vệ môi trường Ken Saro-Wiwa của bộ tộc Ogoni thuộc vùng Ogoniland (châu thổ Niger) đã phát động một cuộc biểu tình lớn chống lại các tập đoàn dầu khí, đặc biệt là Shell, vì các hoạt động gây ô nhiễm môi trường trầm trọng của họ ở châu thổ Niger. Ông Saro-Wiwa và tám thành viên bộ tộc Ogoni lúc đó đã bị chính quyền quân sự Nigeria bắt giữ và treo cổ.

Theo đơn kiện do người nhà ông Saro-Wiwa cùng các nạn nhân của chế độ quân sự Nigeria đưa ra, do lo ngại cuộc vận động của ông Saro-Wiwa có thể ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất dầu khí của mình tại Nigeria nên Shell đã mượn tay chính quyền để thủ tiêu ông. Shell còn bị tố cáo là đã trả tiền mua chuộc các binh lính chính quyền để hăm dọa, đàn áp những người dân ở châu thổ Niger.

Đó chỉ là vụ mới nhất trong số hàng loạt vụ kiện chống lại các công ty dầu khí. Năm 2004, Unocal - một công ty ở California (Mỹ) - bị cáo buộc sử dụng lao động nô lệ trong hoạt động xây dựng hệ thống đường ống dẫn dầu ở Myanmar. Unocal đã đồng ý bồi thường cho người dân địa phương, tuy nhiên số tiền bồi thường không được công bố. Hai gã khổng lồ Chevron và Exxon Mobil cũng đang phải đối mặt với những rắc rối pháp lý nghiêm trọng.

Reuters cho biết Chevron hiện đang phải chật vật chống đỡ với vụ kiện đòi bồi thường 27 tỉ USD tại Ecuador vì tội phá hoại môi trường. Trong đơn kiện đưa lên tòa án từ năm 1993, các luật sư đại diện cho người dân thành phố Lago Agrio cáo buộc Chevron đã xả hơn 68 tỉ lít chất thải độc hại vào vùng rừng nhiệt đới Amazon tại Ecuador, khu vực có hơn 30.000 cư dân sinh sống. Vụ kiện này được xem là một trong những vụ án môi trường lớn nhất thế giới liên quan đến dầu khí. Đến nay một diện tích lớn rừng nhiệt đới Amazon đã bị phá hủy hoàn toàn, và khoảng 1.400 người trong vùng chết vì ung thư được cho là có nguyên nhân từ ô nhiễm.

Trong năm nay, tòa án Lago Agrio sẽ đưa ra phán quyết về vụ kiện, và nhiều khả năng Chevron sẽ thua kiện. Chính quyền Ecuador ủng hộ mạnh mẽ vụ kiện. Nếu giành thắng lợi, bên thưa kiện có quyền đưa đơn lên tòa án ở Mỹ để đòi Chevron phải bồi thường. Chevron hiện cũng đang bị áp lực ngay tại “sân nhà”. Ngày 4-5 vừa qua, Bộ trưởng tư pháp New York Andrew Cuomo yêu cầu Chevron làm rõ thông tin nói rằng ông đã thay mặt các quỹ trợ cấp bang đầu tư vào Chevron hơn 1 tỉ USD.

Rắc rối mà Exxon Mobil phải đối mặt nặng nề không kém. Reuters cho biết năm 2001, 11 người dân tại Aceh (Indonesia) đã đâm đơn lên một tòa án liên bang ở Mỹ kiện Exxon cấu kết với binh lính Indonesia vi phạm nhân quyền. Theo đơn kiện, Exxon Mobil đã thuê binh lính Indonesia để bảo vệ một nhà máy khí đốt và hệ thống đường ống ở Aceh. Các binh lính này đã tra tấn, cưỡng hiếp và giết hại nhiều người dân địa phương. Exxon Mobil biết rõ các vụ việc này nhưng vẫn tiếp tục trả lương cho họ. Trải qua nhiều thủ tục, đến tháng 8-2008 tòa án ở Washington xác định bên nguyên đơn đã đưa ra được nhiều bằng chứng thuyết phục, và vụ việc sẽ được đưa lên một bồi thẩm đoàn để xét xử tại tòa án.

Arvind Ganesan thuộc tổ chức Theo dõi nhân quyền (HRW) nhận định vụ kiện Shell cũng như các vụ khác có thể gây tác động lớn đến ngành dầu khí thế giới. Trong một thập kỷ qua, các công ty dầu khí ngày càng bị áp lực phải tuân thủ quy định về ứng xử tại các nước đang phát triển. Ông Ganesan nhấn mạnh: “Bài học ở đây là những vụ việc như vậy sẽ không bị chìm xuồng. Nếu Shell bị kết án, cách ứng xử của ngành dầu khí sẽ phải thay đổi nhanh chóng”.