Công chúng có thể tìm thấy câu trả lời tại trưng bày Sử đá lưu danh vừa khai mạc tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội.

Vì sao một số dòng chữ trên bia tiến sĩ bị đục bỏ?

Trưng bày Sử đá lưu danh kể nhiều câu chuyện hấp dẫn về diện mạo nền giáo dục khoa cử Nho học; chủ trương tuyển chọn, đãi ngộ và trọng dụng người đỗ đạt của triều đình xưa, và cả những câu chuyện thời cuộc thú vị.

Trong đó có câu chuyện một số bia tiến sĩ đã bị đục bỏ. Mặc dù đã bị đục bỏ từ lâu, người ta đã tìm ra được những chữ bị đục bỏ ấy chính là những dòng ca ngợi công lao của các chúa Trịnh.

Bia đá về khoa thi năm Mậu Thìn (1628) vẫn còn in hằn vết đục bỏ một dòng chữ nằm về phía bên phải của bia đá.

Khoa thi năm 1628 được tổ chức dưới triều vua Lê Thần Tông khi đất nước bị chia cắt bởi cục diện Trịnh - Nguyễn phân tranh: Đàng Ngoài dưới quyền kiểm soát của vua Lê và chúa Trịnh trong khi Đàng Trong do các chúa Nguyễn cai quản.

Chính vì vậy mà xuất hiện dòng chữ ca ngợi chúa Trịnh trên văn bia tiến sĩ khoa thi này.

Nhưng đến năm 1840, triều đình nhà Nguyễn yêu cầu mọi dấu tích tôn vinh họ Trịnh trên bia đá, biển gỗ tại miền Bắc đều phải đục bỏ. Và những bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng không tránh được mệnh lệnh này.

Chia sẻ với Tuổi Trẻ Online, ông Trương Quốc Toàn - người biên soạn nội dung của triển lãm Sử đá lưu danh, cho biết lý do duy nhất cho việc một số bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám bị đục bỏ một số chữ chính là mệnh lệnh của nhà Nguyễn năm 1840.

Vì các bia tiến sĩ còn có mộc bản được lưu giữ ở Viện Hán Nôm nên sau này người ta đã đối sánh và tìm ra những dòng chữ bị đục bỏ trên bia đá tiến sĩ chính là những dòng ca ngợi công lao vị chúa Trịnh từng đem quân đánh chúa Nguyễn. Trong khi những dòng ca ngợi các chúa Trịnh khác không bị đục bỏ.

Khoa thi duy nhất do nhà Mạc tổ chức còn lưu giữ được bia tiến sĩ

Trưng bày cũng mang đến nhiều thông tin thú vị. Như khoa thi năm Nhâm Tuất (1442) là khoa thi đầu tiên được dựng bia tiến sĩ trong đợt khởi dựng 10 bia đầu tiên vào năm 1484. Được tổ chức dưới triều vua Lê Thái Tông trong bối cảnh chính trị - xã hội ổn định, khoa thi này thu hút 450 thí sinh tham dự và lấy đỗ được 33 người.

Đáng chú ý, khoa thi này còn ghi danh Ngô Sĩ Liên, tác giả của bộ “Đại Việt sử ký toàn thư”. Trong bốn vị đại thần đảm nhận vị trí độc quyền trong kỳ thi Đình có Nguyễn Trãi, bậc khai quốc công thần của nhà Hậu Lê.

Một trong những điểm nổi bật của văn bia này là lời khẳng định của tác giả Thân Nhân Trung, người đỗ tiến sĩ khoa thi năm 1469: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”.

Trưng bày cũng cho biết khoa thi năm Kỷ Sửu (1529) là khoa thi duy nhất do nhà Mạc tổ chức còn lưu giữ được bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Thời điểm tổ chức khoa thi chỉ sau chưa đầy hai năm Mạc Đăng Dung thay ngôi nhà Lê. Trong bối cảnh đất nước chưa ổn định, khoa thi vẫn thu hút tới 4.000 thí sinh, lấy đỗ được 27 người.

Kể từ tấm bia đầu tiên được khởi dựng theo lệnh của vua Lê Thánh Tông vào năm 1484, có tổng cộng 1.304 vị tiến sĩ được vinh danh trên 82 bia tiến sĩ.

Rất ít bia tiến sĩ được dựng ngay trong năm tổ chức khoa thi. Phần lớn các bia đều được truy dựng sau một khoảng thời gian nhất định, có thể từ vài năm đến vài chục năm, thậm chí gần một thế kỷ.

Chính độ lùi thời gian ấy cho phép người soạn văn bia có điều kiện nhìn nhận đầy đủ và khách quan hơn về nhân cách, sự nghiệp và những cống hiến thực sự của các tiến sĩ. Việc biên soạn và thẩm định nội dung các văn bia luôn được giao cho những vị trọng thần có trình độ văn chương nổi bật, hầu hết là đỗ tiến sĩ.

Nội dung văn bia đều hướng tới bốn nội dung chính: biểu dương Nho sĩ hiển đạt và khuyến học; khẳng định vai trò và giá trị của nhân tài; răn dạy kẻ sĩ về trách nhiệm đạo lý và khuyến khích điều lành, ngăn ngừa điều ác.

Nghe bia tiến sĩ 'sống dậy' kể chuyện sử dụng người tài

TTO - Không còn là những nhân chứng lịch sử "câm lặng", những tấm bia tiến sĩ sẽ "dốc bầu tâm sự" với khách tham quan về chuyện khoa cử và sử dụng hiền tài của cha ông xưa trong trưng bày chuyên đề "Bia đá kể chuyện".