Phóng to

Bên ánh lửa, những người du mục quây quần bên nhau - Ảnh: Vũ Bình

TT - Lửa được đốt lên soi rõ những mái lều liêu phiêu giữa hoang mạc. Những gia đình du mục bắt đầu ngồi quây quần lại bên nhau, bữa ăn tối muộn màng, không thể thiếu với chén rượu xoay vòng.

Kỳ 1: Về miền gió cát

Câu chuyện thời khai phá

Thịt gà rừng vừa nướng chín. Mỗi người nhận lấy phần của mình từ bà Ngọc Hoa, mẹ của Ngọc Thu. Rượu nếp rót ra chén nhựa và chuyền tay nhau cho cả đàn ông lẫn đàn bà. "Cuộc sống của những người du mục vui nhất là những đêm quây quần bên nhau cùng uống rượu, múa hát và trò chuyện như thế này", Thu má đỏ bừng vì men rượu quay sang tôi thầm thì.

Phóng to

Bên ánh lửa bập bùng, ông Thành Sinh - cha của Ngọc Thu - kể rằng cuộc sống du mục đã gắn với nhiều làng Chăm Ninh Thuận từ bao nhiêu đời ông không biết chính xác. Bà ngoại của ông kể lại rằng từ thế kỷ 10, tổ tiên ông chọn vùng đất này khi đó chỉ toàn là rừng, núi đá và hoang mạc cát mênh mông.

Để tồn tại, họ đã phải khai thác vùng bán sơn địa này, nhiều làng Chăm sinh sống bằng nghề săn bắt, hái lượm men theo các triền đồi, ngọn núi. Chỉ cần nhìn vết chân của heo, nai rừng…, những người du mục Chăm có thể biết chính xác nơi nào có nguồn nước, nguồn thức ăn. Săn bắt thú là nghề của họ.

Từ nhỏ, ông Thành Sinh cũng đã theo cha mẹ sống ở trại bò trên núi. Rồi gặp vợ ông cũng là con gái của một gia đình chăn nuôi thuê đóng trại gần đó. Lấy nhau rồi tách ra chăn thuê riêng, cất chòi làm nhà, sinh con đẻ cái. Ông Sinh trầm tư: "Thôi thì đành chấp nhận đi chăn thuê, lấy đồi, núi làm nhà".

Phóng to

Bữa cơm giữa núi đồi của một gia đình du mục - Ảnh: Nguyễn Văn Bửu

Đàn bò và cừu gần 150 con được gia đình ông Sinh nhận chăn cho một chủ trang trại ở Chà Vum đã năm năm nay với giá khoán trọn cả năm là 10 triệu đồng. Tính ra, mỗi tháng bốn thành viên trong gia đình ông mỗi người được trên dưới 200.000 đồng.

"Cũng sống được nếu không để mất gia súc, tiền kiếm được chủ yếu dùng để mua gạo, mắm. Thỉnh thoảng mới vào làng mua tấm vải may áo mới. Quanh năm sống giữa đồi trọc, cát trắng nên có tiêu xài gì đâu", bà Ngọc Hoa nhẩm tính. Mỗi tháng, bà và cô con gái mới về các làng đi chợ một lần, có khi đến hai, ba tháng cũng chưa vào làng.

Ông Sinh khoe nếu không bị "vạ" mất bò, mỗi năm cũng dành dụm được 1-2 triệu đồng làm vốn sau này cho hai đứa con, nhất là làm vốn cho Ngọc Thu lập gia đình. Ông Sinh nhìn cô con gái đang tuổi dậy thì của mình và nói buồn: "Quanh năm suốt tháng cứ loay hoay giữa đồi núi, có cơ hội tiếp xúc với ai đâu nên chưa nghĩ đến chồng con".

Trời đã gần sáng, lửa sắp tàn, hai cô gái lặng lẽ ra phía sau lều quây bạt làm vách để tắm đêm. Nước ở đây khan hiếm, chuyện tắm táp chỉ ưu tiên cho các cô gái, đàn ông cả tuần không tắm là chuyện bình thường. Tôi được chia một góc lót rơm gần cửa lều để nghỉ lưng qua đêm giữa hoang mạc, nhưng không tài nào chợp mắt được.

Những người như ông Thành Sinh được thuê mướn trông nom đàn gia súc bởi chỉ có họ mới biết nơi giúp cho đàn gia súc tồn tại trong sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Nhiều người rời nhà vào núi để nhận chăn thuê cho chủ các trang trại. Họ chịu trách nhiệm lùa đàn gia súc đi tìm nguồn thức ăn, nước uống khắp đồng bằng cát trắng, miền núi hoang vu, vài tháng mới quay về trang trại để chủ kiểm tra. Hàng trăm gia súc cứ lầm lũi theo họ, để mất con nào họ đều bị trừ tiền công năm đó. Cách nay ba năm, cô con gái của ông Sinh chăn lạc mất một con bò và hai con cừu, năm đó xem như gia đình phải làm không công cho chủ.

"Làng du mục"

Sáng sớm, đoàn người và gia súc lại lên đường. Đi giữa vùng nắng rát được một đoạn, chúng tôi ghé vào làng Phước Lập, xã Phước Nam, Ninh Phước để xin thêm nước uống. Nơi đây được gọi là "làng du mục", vì làng chỉ có vài trăm người nhưng đã gần phân nửa dân làng rời nhà vào ở trong núi chăn gia súc thuê.

Có gia đình đèo dắt nhau đi đến 2-3 năm vẫn chưa thấy về làng. Thỉnh thoảng lại có thêm gia đình rời nhà vào sống trong núi. Chồng đi, vợ dẫn cả gia đình theo cùng, hình thành những gia đình du mục.

Ở làng Phước Lập, nhiều căn nhà cất theo kiểu truyền thống của người Chăm, cổng vào ở phía sau nhà, cửa đóng, không một bóng người. Tìm mãi mới gặp được một nhà có hai vợ chồng ngồi trước cửa.

Người đàn ông khoảng 40 tuổi nhanh chóng đi múc nước ngọt cho chúng tôi: "Bọn tôi cũng mới ở núi về đây, năm nay thời tiết đỡ khắc nghiệt hơn rồi, vài ngày lại đi thôi". Ngôi nhà xây bằng gạch, lợp ngói là kết quả dành dụm của cả chục năm lang thang chăn thuê đàn gia súc của gia đình ông.

Ông Phú Minh Tâm, một trong những thành viên của ban quản lý thôn Phước Lập, cho biết: "Có ai muốn sống mãi cuộc sống du mục giữa núi đồi, hoang mạc đâu, nhưng vì mưu sinh cả. Có người đi lâu lâu quay lại làng, nhưng có người đi biệt tăm không thấy trở về".

Có người một mình rời làng sống lang bạt, có cả những gia đình mấy thế hệ dắt nhau vào núi ở, chuyện học hành của các đứa trẻ, chuyện sức khỏe của những đứa trẻ mới chào đời cũng chỉ nhờ vào trời đất.

Ngọc Thu thở dài bên cạnh tôi khi rời khỏi làng Phước Lập. Đôi mắt nâu to tròn của cô gái như đang mơ về một chân trời xa xăm. 18 tuổi, chưa một lần cô được bước chân ra khỏi vùng hoang mạc mênh mông.

Trên những nẻo đường ngược xuôi theo những đồi trọc và bãi cát trắng mênh mông, thỉnh thoảng lại bắt gặp những "bóng hồng". Họ cũng cháy nắng, cháy gió với cuộc sống khắc nghiệt, nhưng có họ, cái oi nồng, cái khô khốc của hoang vu dịu đi phần nào.

Kỳ tới: Những nữ "Digan" của hoang mạc