Bát nháo thị trường thực phẩm chức năng: Bít lỗ hổng quản lý ra sao?

DƯƠNG LIỄU
và 2 tác giả khác

DƯƠNG LIỄU

THÙY DƯƠNG

THÀNH CHUNG

Thói quen xem thực phẩm chức năng "không phải thuốc", hay tâm lý "không bổ chỗ này thì bổ chỗ khác", của một số người dân đã tạo cơ hội cho thị trường thực phẩm chức năng giả, kém chất lượng hoành hành.

Thị trường thực phẩm chức năng tại Việt Nam đang bùng nổ mạnh mẽ trên các kênh online, kéo theo làn sóng quảng cáo thổi phồng công dụng giảm cân, làm đẹp, trắng da. Nhiều sản phẩm chưa được cấp phép, chứa chất cấm hoặc là hàng giả vẫn được rao bán công khai qua livestream, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử.

Người tiêu dùng là "chốt chặn" đầu tiên

Điểm chung là né kênh phân phối truyền thống, tận dụng sức ảnh hưởng của KOL, TikToker để tiếp cận người tiêu dùng. Trong khi đó, việc quản lý, hậu kiểm thực phẩm chức năng trên môi trường số còn nhiều lỗ hổng, tiềm ẩn nguy cơ lớn cho sức khỏe cộng đồng.

Theo ông Tạ Mạnh Hùng, Phó cục trưởng Cục Quản lý dược (Bộ Y tế), thương mại điện tử và mạng xã hội đang trở thành kênh tiêu thụ chủ yếu của thuốc giả, thực phẩm chức năng vi phạm, lợi dụng tâm lý người dân muốn mua rẻ và tự điều trị.

Nhiều sản phẩm chưa được cấp phép thuốc nhưng quảng cáo "điều trị", "chữa khỏi" như thuốc thật, thậm chí chứa chất cấm đã bị loại bỏ từ lâu. Thực trạng này tiềm ẩn nguy cơ lớn cho sức khỏe người tiêu dùng, làm suy giảm niềm tin vào thuốc hợp pháp và gây khó khăn cho công tác quản lý.

Theo PGS Đỗ Văn Dũng (Đại học Y Dược TP.HCM), thực phẩm chức năng kém chất lượng, "công bố ảo" dễ lọt lên các nền tảng online do lỗ hổng quản lý tại nguồn và thách thức của môi trường số. Việc chưa kiểm soát chặt hồ sơ GMP, đặc biệt hồ sơ lô sản xuất, khiến gian lận chất lượng tồn tại dai dẳng.

Công tác hậu kiểm còn chậm, không theo kịp tốc độ bán hàng chớp nhoáng trên livestream, mạng xã hội. Trong khi đó, thủ đoạn quảng cáo ngày càng tinh vi, lợi dụng KOL, hình ảnh bác sĩ giả, thậm chí AI, deepfake. Mức xử phạt thấp và chế tài với các nền tảng online chưa đủ mạnh khiến vi phạm dễ tái diễn.

Các chuyên gia cảnh báo nếu người tiêu dùng còn dễ dãi và hệ thống quản lý, hậu kiểm chưa chặt chẽ thì thực phẩm chức năng giả, kém chất lượng, thậm chí chứa chất cấm vẫn là nguy cơ luôn rình rập sức khỏe cộng đồng. Nhiều người nghĩ thực phẩm chức năng chỉ là đồ bổ, không phải thuốc nên mua thoải mái, mua tràn lan trên mạng hoặc xách tay từ nước ngoài.

Ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam cho hay người tiêu dùng phải là "chốt chặn" đầu tiên.

"Để sử dụng thực phẩm chức năng, người tiêu dùng cần xác định rõ vấn đề của mình (hỗ trợ điều trị bệnh hay tăng cường sức khỏe), lựa chọn sản phẩm cho phù hợp, lựa chọn nhà cung cấp có uy tín và sử dụng đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Tham vấn bác sĩ điều trị là điều nên làm để tránh những tương tác không mong muốn với thuốc đang sử dụng", ông Hoàng nêu rõ.

Cần chế tài đủ mạnh

Đối với cơ quan quản lý, ông Hoàng cho rằng sau hàng loạt vụ việc vừa qua đây là cơ hội để thay đổi tư duy quản lý. Hậu kiểm là xu thế tất yếu, tiệm cận với thế giới trong cuộc chơi kinh doanh hiện nay.

Nhưng để hậu kiểm, cơ quan quản lý buộc phải có chế tài, tiêu chuẩn cho phù hợp. Trong đó cần thiết lập hệ thống chế tài đủ mạnh để xử lý vi phạm. Mức xử phạt phải đủ sức răn đe - bao gồm cả phạt tiền và truy cứu trách nhiệm hình sự nếu cần thiết.

"Bên cạnh đó, một biện pháp khắc phục nữa là tuyên truyền để người tiêu dùng hiểu rằng họ cũng là một mắt xích, một "thanh tra viên" thị trường để giúp cơ quan quản lý loại bỏ những những sản phẩm kém chất lượng. Nhưng để làm được như vậy cần có tiêu chuẩn, quy chuẩn và sự minh bạch", ông Hoàng nhất mạnh.

Ông Đặng Huy Quốc Thịnh, nguyên Phó giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP.HCM, cho rằng trước hết phải nhấn mạnh trách nhiệm của những người kinh doanh thuốc và thực phẩm chức năng trên môi trường online. Việc buôn bán phải dựa trên sự trung thực, không thể vì lợi nhuận mà bất chấp lừa dối người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, ông nhấn mạnh vai trò quản lý của Nhà nước đối với hoạt động quảng cáo trên các nền tảng mạng xã hội. Nếu công tác kiểm tra, xử phạt không đủ nghiêm, các đối tượng vi phạm sẽ tiếp tục biến tướng bằng nhiều hình thức khác nhau để né tránh. Cơ quan chức năng cần tăng cường giám sát, theo dõi chặt chẽ và khi phát hiện thông tin quảng cáo sai sự thật phải xử phạt thật nghiêm minh.

Quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe ra sao?

Chính phủ đã ban hành nghị định 343/2025 quy định chi tiết một số điều của Luật Quảng cáo. Nghị định có hiệu lực thi hành từ ngày 15-2.

Nghị định quy định yêu cầu đối với nội dung quảng cáo thực phẩm. Trong đó nội dung quảng cáo thực phẩm phải có các thông tin bắt buộc gồm tên thực phẩm; tên, địa chỉ của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm sản phẩm.

Quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải có cụm từ "Thực phẩm bảo vệ sức khỏe"; quảng cáo thực phẩm bổ sung phải có cụm từ "Thực phẩm bổ sung"; quảng cáo thực phẩm dinh dưỡng y học phải có cụm từ "Thực phẩm dinh dưỡng y học" và "Sử dụng cho người bệnh với sự giám sát của nhân viên y tế"; quảng cáo thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt phải có cụm từ "Sản phẩm dinh dưỡng cho (đối tượng cụ thể sử dụng sản phẩm đó)".

Nội dung quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải có các thông tin quy định trên và các nội dung bao gồm công dụng của sản phẩm, các cảnh báo sức khỏe (nếu có). Khuyến cáo "Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh".

Hệ thống hậu kiểm đang có khoảng trống

Sau hàng loạt vụ phát hiện thực phẩm chức năng giả, chứa chất cấm, lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết đây là vấn đề nhiều quốc gia gặp phải, không riêng Việt Nam.

Tuy nhiên trong nước vẫn tồn tại các chiêu "trá hình" để né quy định, như biến thực phẩm y học, thực phẩm cho chế độ ăn đặc biệt thành thực phẩm chức năng, hoặc sản xuất sai so với nội dung công bố.

Hiện thực phẩm chức năng được quản lý theo cơ chế hậu kiểm, doanh nghiệp tự công bố và chịu trách nhiệm. Song số lượng sản phẩm lớn, nhân lực và kinh phí hạn chế khiến công tác hậu kiểm còn nhiều khó khăn, hiệu quả chưa đạt kỳ vọng.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho hay cần có cơ quan thống nhất quản lý an toàn thực phẩm, hoàn thiện sửa nghị định 15; siết chặt quản lý sản phẩm tự đăng ký, tự công bố và thu hồi sản phẩm khi cần; chuyển trọng tâm từ "chỉ quản lý an toàn" sang "quản lý chất lượng" và tiến hành kiểm tra đột xuất, tăng cường tiêu chuẩn bắt buộc cho thực phẩm chức năng.

Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm Chu Quốc Thịnh cho biết Luật An toàn thực phẩm sửa đổi theo hướng tăng cường áp dụng các biện pháp quản lý rủi ro, chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với các sản phẩm thực phẩm có mức độ nguy cơ thấp.

Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng thủ tục hành chính điện tử trong đăng ký, công bố thực phẩm. Với các sản phẩm thực phẩm có nguy cơ cao, dễ bị sử dụng sai mục đích hoặc chứa chất cấm, tổ soạn thảo xây dựng theo hướng có cơ chế kiểm soát đặc biệt và quy định cụ thể.

Ông Thịnh cũng lưu ý tình trạng giả mạo "giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm" để đăng bán thực phẩm chức năng trên sàn thương mại điện tử vẫn xuất hiện, cho thấy việc xử lý trên môi trường số còn nhiều khó khăn.

Mới đây Luật Thương mại điện tử vừa được Quốc hội thông qua thể hiện tư duy quản lý mới, chuyển từ bị động sang chủ động, quy định trách nhiệm của toàn bộ hệ sinh thái thương mại điện tử, đặc biệt trong hoạt động livestream bán hàng.

Luật làm rõ trách nhiệm của người bán, người livestream và nền tảng; định danh người bán qua VNeID nhằm tăng truy xuất, hạn chế hàng giả, hỗ trợ quản lý thuế.

Với tài khoản sử dụng mạng xã hội để kinh doanh, luật thiết kế cơ chế quản lý riêng, không để "khoảng trống" trách nhiệm. Khi được hướng dẫn cụ thể và áp dụng công nghệ đồng bộ, luật được kỳ vọng sẽ siết chặt quản lý mỹ phẩm, thực phẩm chức năng. Tuy nhiên người tiêu dùng vẫn cần thận trọng, kiểm tra kỹ thông tin để tự bảo vệ sức khỏe.