Zalo vừa nhận mức phạt 810 triệu đồng, không phải vì lỗi kỹ thuật hay rò rỉ dữ liệu mà vì cách đối xử với chính những người đang sử dụng dịch vụ của mình.

Quyết định của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia ngày 22-1 đối với VNG (công ty quản lý Zalo) phản ánh một chuyển dịch quan trọng rằng thời kỳ các nền tảng số có thể tự do đặt điều kiện cho người dùng đang dần khép lại.

Quyết định xử phạt của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia liệt kê 6 vi phạm cụ thể: không thiết lập phương thức để người tiêu dùng lựa chọn phạm vi thông tin đồng ý cung cấp; không có cơ chế để người tiêu dùng lựa chọn việc cho phép sử dụng thông tin cho mục đích quảng cáo; quy định điều khoản không được phép quy định trong điều kiện giao dịch chung; điều kiện giao dịch chung không quy định cụ thể thời điểm áp dụng; không công khai quy trình tiếp nhận và giải quyết khiếu nại; và không công khai các nội dung, cơ chế áp dụng với người tiêu dùng dễ bị tổn thương.

Thiếu sự tôn trọng quyền tự quyết của người dùng

Có thể thấy rằng các vi phạm này không đơn thuần là những sai sót kỹ thuật trong việc soạn thảo điều khoản. Chúng phản ánh một tư duy sâu xa hơn, đó là tư duy coi người dùng là đối tượng bị động phải chấp nhận những gì nền tảng đặt ra, thay vì là chủ thể có quyền lựa chọn và kiểm soát dữ liệu cá nhân của mình.

Điều đáng quan tâm là cả 6 vi phạm đều xoay quanh một trục chính: thiếu sự tôn trọng quyền tự quyết của người dùng.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã quy định rất rõ ràng về quyền được biết, quyền được lựa chọn và quyền được bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng.

Tuy nhiên trong thực tế triển khai sản phẩm, nhiều nền tảng số vẫn coi các quy định này như những rào cản cần vượt qua hơn là những nguyên tắc cần tôn trọng.

Hai mức phạt (810 triệu đồng với VNG và 880 triệu đồng với TikTok) là mức phạt kịch khung theo quy định hiện hành. Tác động thực sự không nằm ở con số mà ở thông điệp thị trường Việt Nam không còn chấp nhận những điều khoản sử dụng kiểu "cưỡng ép mềm".

Đây là sự chuyển dịch từ giai đoạn để mặc doanh nghiệp tự điều chỉnh sang giai đoạn giám sát chặt chẽ và xử lý nghiêm.

Tuy nhiên vụ việc này cũng để lộ một khoảng trống trong hệ thống pháp luật hiện hành.

Nghị định 13/2023 về bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã tạo nên khung pháp lý tương đối đầy đủ về quyền của người dùng.

Nhưng điều còn thiếu là cơ chế giám sát thường xuyên và xử lý kịp thời các vi phạm trước khi chúng ảnh hưởng đến hàng chục triệu người dùng.

Thực tế cho thấy Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia chỉ vào cuộc sau khi dư luận phản ứng mạnh. Điều này đặt ra câu hỏi liệu có cơ chế nào để phát hiện và ngăn chặn những điều khoản "cưỡng ép" ngay từ khi chúng được đưa ra, thay vì phải chờ đến khi người dùng phản ứng?

Một số quốc gia đã yêu cầu các nền tảng số lớn phải thông báo trước cho cơ quan quản lý về những thay đổi quan trọng trong điều khoản sử dụng, đặc biệt là những thay đổi liên quan đến dữ liệu cá nhân.

Một khía cạnh khác đáng lưu ý là vai trò của sự minh bạch. VNG giải thích rằng việc cập nhật điều khoản là "hoạt động phổ biến đối với tất cả ứng dụng và nền tảng công nghệ trên thế giới nhằm đảm bảo tuân thủ các quy định pháp luật".

Lập luận này đúng về mặt nguyên tắc nhưng cách thức triển khai lại sai. Sự khác biệt nằm ở chỗ các nền tảng lớn như Facebook, Google đều cập nhật điều khoản thường xuyên, nhưng họ luôn cho phép người dùng từ chối từng phần và giải thích rõ ràng hậu quả của việc từ chối. Điều Zalo làm là đặt người dùng vào thế "tất cả hoặc không có gì".

Động thái của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia lần này cũng gửi thông điệp rõ ràng đến các nền tảng nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam.

TikTok bị phạt 880 triệu đồng trong cùng đợt kiểm tra cho thấy rằng việc tuân thủ pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không phải là tùy chọn mà là bắt buộc, bất kể doanh nghiệp đó có trụ sở ở đâu.

Sau quyết định xử phạt, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cho biết VNG đã thể hiện tinh thần cầu thị, chủ động phối hợp để rà soát và hoàn thiện nội dung, chính sách. Đây là dấu hiệu tích cực, cho thấy sự kết hợp giữa xử lý nghiêm và tạo điều kiện để doanh nghiệp sửa chữa. Tuy nhiên điều quan trọng hơn là đảm bảo rằng những thay đổi này không chỉ mang tính hình thức mà thực sự tôn trọng quyền của người dùng.

Câu hỏi lớn hơn cho cả hệ sinh thái công nghệ số Việt Nam

Vụ việc Zalo đặt ra một câu hỏi lớn hơn cho cả hệ sinh thái công nghệ số Việt Nam: liệu chúng ta có đang xây dựng một môi trường số lấy người dùng làm trung tâm hay chỉ đang chạy theo mô hình kinh doanh dựa trên việc khai thác tối đa dữ liệu người dùng?

Câu trả lời sẽ quyết định không chỉ vị thế của các nền tảng trong nước trên thị trường Việt Nam mà còn khả năng cạnh tranh của họ trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Trong thời đại số, dữ liệu cá nhân không chỉ là tài sản của cá nhân mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế. Nhưng việc khai thác nguồn lực này phải dựa trên sự đồng thuận chân thật, không phải sự đồng ý bị ép buộc.

Vụ Zalo cho thấy rằng xây dựng môi trường số văn minh không thể chỉ dựa vào thiện chí của doanh nghiệp mà cần sự giám sát chặt chẽ từ cơ quan quản lý và nhận thức đúng đắn từ chính người dùng về quyền của mình.

Zalo 'ép' khách cung cấp thông tin riêng tư: Nhiều câu hỏi cần được trả lời

Rất nhiều người dùng đang bối rối với việc Zalo phát đi thông báo cập nhật điều khoản sử dụng, trong đó yêu cầu người dùng phải chấp thuận toàn bộ nội dung mới, nếu từ chối thì tài khoản sẽ bị xóa sau một thời hạn nhất định.