Phóng to

Nỗi khắc khoải kia

Gallery 13 chuyên giới thiệu nghệ thuật đương đại và là gallery duy nhất tại Minneapolis dám “chơi” cả nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật trình diễn. Sau lần tham gia một triển lãm nhóm trong năm 2008 tại đây, Trần Đán được gallery 13 mời triển lãm cá nhân. Về tranh của Trần Đán, họa sĩ kỳ cựu Nguyễn Trọng Khôi (hiện sống tại Boston, bang Massachusetts) nhận xét là “ngộ nghĩnh và ấn tượng”.

Minneapolis, thành phố lớn thứ hai sau Chicago ở miền Trung nước Mỹ, cũng không xa lạ với tranh Việt Nam: cách đây không lâu, tại bảo tàng nổi tiếng Weisman Art Museum (do kiến trúc sư lừng danh Frank Gehry thiết kế) đã diễn ra triển lãm của nhóm mười họa sĩ nữ đến từ Việt Nam, trong đó có Đinh Ý Nhi, Nguyễn Bạch Đàn, Nguyễn Thị Châu Giang.

Phóng to

Poster triển lãm tranh Trần Đán

Trần Đán chọn đề tài và lấy cảm hứng sáng tác từ những huyền thoại, những áng văn chương cổ điển Việt Nam và thế giới. Với Việt Nam, đó là mẹ Âu Cơ sinh trăm trứng, là Mỵ Châu, là thần Kim Quy và tác phẩm Truyện Kiều. Còn với phương Tây, đó là thần thoại Sisyphus, là con ngựa thành Troy… Nhưng qua các tác phẩm của mình, có thể thấy tác giả không muốn người thưởng ngoạn hiểu những huyền thoại ấy như những câu chuyện của thời xa lắc.

Trong buổi khai mạc triển lãm, khi trao đổi với các họa sĩ cũng như người xem tranh (hầu hết là người Mỹ), Trần Đán nhấn mạnh rằng anh muốn tranh của anh đến với họ một cách gần gũi và theo hướng đương đại, muốn họ nhìn vượt qua các nghĩa đen để đến với những ẩn dụ và từ đó tìm được những ứng dụng trực tiếp nhất cho mỗi người. Vì thế, trong bức tranh Nguồn gốc không biết đi về đâu phỏng theo huyền thoại Âu Cơ, anh muốn đặt câu hỏi: “Hãy nghĩ đến trăm trứng trong tâm tưởng mỗi chúng ta, trứng nào nở sinh bạo lực, trứng nào nở sinh vị tha và phải chăng đang có một cuộc chiến vô tận giữa bạo lực và vị tha?”.

Trong tranh Nỗi khắc khoải kia, tác giả tự hỏi: “Sau khi rùa thần đã làm xong nhiệm vụ, phải chăng cũng như bao chàng trai, cô gái sau bất cứ cuộc chiến tranh nào, rùa cũng mơ đến bóng dáng của tình yêu?”.

Phóng to

Obasyphus tin vào tiến bộ

Trong bức tranh có tên Obasyphus tin vào tiến bộ ^(*), Trần Đán còn khai thác cái mà phương Tây gọi là “huyền thoại phố phường” (urban legend), bằng cách nhập Tổng thống Obama vào với nhân vật Sisyphus của huyền thoại Hy Lạp cổ đại - kẻ bị đày đọa phải mãi mãi lăn đá lên núi - và những nhân chứng cho sự trừng phạt muôn đời là nữ thần Tự do cùng hai nhà đấu tranh bất bạo động là Gandhi và mục sư Luther King. Được tái hiện trong thời đại mới, họ sẽ kinh ngạc trước cơn bão táp suy thoái kinh tế đang áp đảo thế giới và tự hỏi: “Liệu Obama có qua nổi không?”.

Phóng to

Anh em

Có một sợi chỉ xuyên suốt về nội dung trong tranh Trần Đán. Đó là lời kêu gọi mọi người hãy tra vấn tất cả những giáo điều và hãy bắt đầu từ chính bản thân để tìm đến cái đích thực. Trong bức Anh em, anh đặt đức Phật lên thánh giá và cho Chúa Kitô ngồi thiền để tâm niệm rằng hãy nhìn đến bản chất, đừng dừng lại ở ngoại thể.

Trần Đán cũng không ngại sử dụng bất cứ hình thức nào nhằm “tăng lực” cho nội dung nên đôi khi trong một bức tranh có cả ấn tượng, siêu thực, nguyên sơ (primitive), biếm họa, tranh đường phố (street art) và pop art. Theo anh, hình thức phải giúp “đốn ngộ” nội dung một cách nhanh nhất, mạnh mẽ nhất.

Phóng to

Ta nghe có ba giả thuyết về sự phản bội

Ví dụ trong tranh Ta nghe có ba giả thuyết về sự phản bội phỏng theo Truyện Kiều, anh vẽ Thúy Kiều và Từ Hải theo phong cách siêu thực, trong khi vẽ Hồ Tôn Hiến theo lối biếm họa (một tập hợp đầu trâu, tên lửa, sọ người ghê tởm). Về bố cục bức tranh, nhằm tra vấn bản chất của sự phản bội, anh vẽ từ ba góc độ để biểu hiện những cái nhìn khác nhau từ mỗi nhân vật như cách làm phim Rashomon với ba cách kết phim của đạo diễn Nhật Akira Kurosawa.

Trong tất cả tranh của anh, các nhân vật đều không có mặt mũi. Theo anh, như thế người xem dễ dàng nhập tâm hơn. Anh cũng sử dụng nền màu vàng, màu tre, phảng phất chất thiền trong đa số tranh. Trần Đán thừa nhận kỹ thuật của anh còn nhiều hạn chế, nhưng một họa sĩ đồng nghiệp Mỹ đã nhận xét sâu sắc hơn: “Đó cũng là sức mạnh của tranh đường phố”.

“Tôi hoàn toàn tin tưởng một lớp họa sĩ mới tại Việt Nam sẽ dần dần bỏ xa những con trâu, áo dài để đóng góp phần mình vào hội họa đương đại thế giới, trong đó dấn thân là chính, làm đẹp các salon là phụ” - Trần Đán thổ lộ.

^(*)Obasyphus được ghép bởi hai cái tên Obama và Sisyphus