Là một học giả, người Việt Nam đi làm nghiên cứu sinh tại Anh về phát triển nguồn nhân lực (chính xác là xây dựng tổ chức học tập để phát triển sáng tạo và bền vững), đồng thời là một nhà giáo dục về khoa học quản lý, tôi không ngừng tư duy về câu hỏi: Xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho Việt Nam như thế nào?

Bài viết này trao đổi một quan điểm sẽ không dẫn chúng ta tới nguồn chất lượng cao cho đất nước ngay lập tức nhưng nó bền vững và thực chất. Theo tôi, phát triển nguồn nhân lực phải từ gốc rễ, với vai trò chính từ gia đình và nhà trường.

Nguồn nhân lực chất lượng cao đầu tiên đến từ những con người có lễ nghĩa, hiểu đúng giá trị và ý nghĩa từ những việc nhỏ.

GS.TS Bùi Thị Minh Hồng

Cha mẹ làm gì để có được nguồn nhân lực chất lượng cao?

Cho con chơi với bạn và thiên nhiên: Những thế hệ sinh trước 1990 được sinh ra trong nghèo khó vì chiến tranh và cấm vận kinh tế. Cha mẹ vất vả với miếng cơm manh áo nên đàn con được sinh ra phải tự chơi, tự chăm lấy nhau. Không nhiều người được cha mẹ ôm ấp. 

Rồi chúng tự học cách chơi và cả "chiến đấu" với nhau để giết thời gian khi không có màn hình hay các đồ chơi được làm từ nhựa. Mồ hôi, đất cát, trầy xước, nước mắt nhưng ngày sau có khi chúng vẫn tụ lại điểm chơi. 

Chúng tạo ra đồ chơi từ đất, đá, lá cây và trí tưởng tượng phong phú từ thiên nhiên. Tất nhiên cũng có những đứa trẻ ra đi vì đuối nước hay điện giật. Nhưng nhìn chung chúng có được sự sáng tạo, tinh thần hợp tác và sức bền bỉ vượt trội. (Điều này đã được các nghiên cứu ở Mỹ chứng minh đối với những đứa trẻ lớn lên trong hoàn cảnh tương tự của nước Mỹ). Vì thế các bậc cha mẹ có thể xem xét ưu tiên môi trường sống lành mạnh cho con mình hơn là kiếm tiền cho tương lai của chúng.

Cho con nhận thức các giá trị từ sớm: Thế hệ tự do nói trên khi làm cha mẹ thì hình như có điều gì đó chưa đúng lắm. Họ cho rằng tuổi thơ của họ quá thiếu thốn và họ không muốn con họ trải nghiệm như vậy. 

Thay vì thả rông bọn trẻ ra ngoài chơi với nhau thì họ đưa trẻ vào bốn bức tường với các lý do: vệ sinh, an toàn, tránh tệ nạn. Bọn trẻ được cung cấp rất nhiều đồ chơi, sách vở và màn hình - ban đầu là tivi, sau là điện thoại thông minh hay iPad khiến chúng chẳng mất thời gian tư duy hay tưởng tượng gì nhiều. 

Đó là chưa kể việc gia đình có người giúp việc, trẻ không cần phải học cách chăm sóc bản thân vì quen được người khác chăm sóc. Điều này lý giải một phần vì sao có những thanh niên thông minh, sáng láng, tốt nghiệp các trường đại học danh giá song chẳng muốn đi làm. Đi làm thì vất vả, nhiều áp lực, trong khi ở nhà thì cái gì cũng tiện nghi, người giúp việc chuẩn bị mọi thứ sẵn sàng, gọn gàng. 

Cha mẹ lao vào đời bon chen với mong muốn cho con cuộc sống tốt đẹp hơn mình khi xưa. Đâu biết rằng có thể mình đang đánh mất tương lai của con mình, lấy mất ý nghĩa sống của cuộc đời chúng, làm cho chúng không còn biết ơn với cuộc đời, vì thứ gì chúng muốn đều được đáp ứng.

Cho con biết khát khao, phấn đấu và biết ơn: Tôi nuôi con với phong cách nhà nghèo để rèn con trẻ khát khao, cần cố gắng để đạt được thứ chúng mong muốn và biết ơn khi được người khác giúp đỡ. 

Khi chúng tôi sống ở Anh, vào mỗi dịp Giáng sinh con sẽ viết danh sách quà tặng mà con mong muốn vào đầu tháng 12. Sau đó tôi thường ngồi trao đổi với con về quyết định sẽ tặng con món quà nào trong danh sách đó, sau những "phân tích" về giá trị của những món đồ con mong muốn, không chỉ là giá trị về mặt tiền mà còn giá trị sử dụng chúng trong điều kiện nhà mình "rất bình thường. 

Tôi nói với con: nếu mẹ mua quà đó cho con trước Giáng sinh thì sẽ hết 10 đồng mà con sẽ không mở cho tới ngày Giáng sinh. Sau Giáng sinh, món đồ đó sẽ được bán giảm giá 50%. Vậy con có chờ thêm hai ngày để mua món quà đó và dành tiền mua thêm một món khác? 

Thường là con sẽ kiên nhẫn chờ đợi vì thấy được ích lợi của việc có hai món quà, thay vì một. Cách làm này cho con thấy giá trị của lao động (để kiếm tiền và biết chi tiêu thông minh), giá trị của đồng tiền trong việc tạo ra giá trị cho con người (mua gì cho đúng) và giá trị của sự kiên nhẫn (tương lai là của con nhưng con cần phải phấn đấu để có được nó).

Tôi luôn dạy con: chỉ có cha mẹ có trách nhiệm với con, còn tất cả những người khác không có trách nhiệm phải yêu thương con, mua đồ cho con hay cho con ăn. Vì vậy luôn biết ơn khi được người khác giúp đỡ. Các cha mẹ đừng để con cho rằng chúng hiển nhiên được hưởng mọi thứ trước mặt chúng.

Thầy cô làm gì để có được nguồn nhân lực chất lượng cao?

Cho trò khả năng tư duy: Năm 2022-2023 chúng tôi có nhận được một dự án từ Chính phủ Úc để hỗ trợ giáo viên Việt Nam làm việc trong một tương lai bất định (hậu COVID-19). Tôi nhớ mãi một buổi trao đổi với gần 100 giáo viên ở nhiều tỉnh thành qua Zoom về tư duy phản biện. 

Nhiều giáo viên, thậm chí những người có kinh nghiệm đứng lớp nhiều năm, thiếu tư duy phản biện, không biết tư duy phản biện là gì. Giáo viên không có tư duy phản biện thì làm sao sinh viên phát triển tốt tư duy đó? 

Trong thời đại kinh tế số với nhiều tin giả, thông tin giả; không có tư duy phản biện thì không chỉ đứng ngoài cuộc chơi mà còn là nạn nhân của các cuộc lừa đảo mạng.

Cho trò cơ hội làm việc cật lực: Tôi có tình cờ đọc một tin trên một trang báo lớn của Việt Nam về một trường mà trên 50% sinh viên tốt nghiệp loại giỏi và xuất sắc. Tôi đoán là nhiều phụ huynh sẽ tìm cách cho con vào trường đó vì con sẽ "giỏi". 

Là một nhà nghiên cứu, tôi thấy không ổn. Theo rất nhiều nghiên cứu trên thế giới thì định luật 80-20 đúng cả trong sự phân bổ xếp hạng học thuật của học sinh, vì không phải đứa trẻ nào cũng "học" giỏi; với nhiều đứa, năng lực nổi trội của chúng nằm ngoài không gian học thuật như thể thao, nghệ thuật, kinh doanh hay lãnh đạo. 

Có nghĩa là khoảng chừng 80% số học sinh có năng lực học ở mức trung bình và trung bình khá và khoảng 20% còn lại là ở mức năng lực học thấp (đúp), hoặc vượt trội (xuất sắc). Ngoài ra, theo một nghiên cứu của Đại học Harvard về các doanh nhân thành đạt thì phần lớn khi đi học, xếp hạng học tập của họ chỉ nằm trong nhóm trung bình khá.

Việc chúng ta nâng điểm để làm hài lòng học sinh/sinh viên vô tình làm hạ chất lượng nguồn nhân lực của quốc gia về mặt lâu dài. Vì tại ghế nhà trường, các em không cần học quá nhiều, tư duy quá nhiều cũng đã được loại giỏi, sẽ sinh ra ngộ nhận về năng lực thật của mình, không biết chính xác mình đang ở đâu. Một nguồn nhân lực như vậy không thể gọi là nguồn nhân lực chất lượng cao dù bằng cấp đỏ chót. 

Nhân tài trước hết là người biết chính xác mình là ai, năng lực đang có gì và thiếu gì. Vì vậy các thầy cô hãy cho trò làm việc cật lực, tư duy cật lực để chuẩn bị tốt cho một thực tế phũ phàng chờ ở phía trước. Chứ đừng ru ngủ các em bằng những bản nhạc êm ái chỉ có trên nền tảng số.

Nguồn nhân lực chất lượng cao cho giai đoạn phát triển mới

Nhân dịp năm mới, giáo sư Trần Văn Thọ đã gửi đến Báo Tuổi Trẻ bài viết về xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho giai đoạn phát triển mới của đất nước. Xin trân trọng giới thiệu đến bạn đọc.