Xây dựng 'kháng thể số' trước cạm bẫy mạng: Hãy nghe con trước thay vì tịch thu điện thoại

Không dừng lại ở những lời khuyên hay bài giảng lý thuyết một chiều, chuỗi hoạt động thuộc chương trình "Teen Safety School Tour 2026 - An toàn số cho em" đưa hàng ngàn học sinh tại Hà Nội và Lào Cai vào các trải nghiệm thực tế: từ sân chơi kịch ứng tác, trò chơi tranh biện cho đến diễn đàn "Thiếu niên nói". Qua đó, các em trực tiếp rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ và chủ động xây dựng "kháng thể số" trước những cạm bẫy trên môi trường mạng.

Lo bị lừa đảo, quấy rối và bẫy thông tin AI

Hành trình trải dài qua các điểm trường THCS Nam Từ Liêm, THCS Nguyễn Văn Huyên (Hà Nội) cùng THCS Kim Tân và THCS Nam Cường (Lào Cai). Tại đây, thay vì chỉ lắng nghe thụ động, học sinh đã chủ động cất lên tiếng nói về những nỗi e ngại và đề xuất giải pháp bảo vệ bản thân trên không gian mạng.

Tại các điểm trường ở Hà Nội, thống kê từ phiếu thu thập trên bức tường thông điệp cho thấy khao khát về một môi trường mạng sạch bóng lừa đảo chiếm tỉ lệ cao nhất (khoảng 22% số phiếu). Bên cạnh đó, bạo lực mạng, hành vi đe dọa, quấy rối hay nguy cơ bị bóc lột trực tuyến cũng là những mối lo âu thường trực.

Dù vậy, nhiều học sinh bộc lộ khả năng nhận diện sắc bén trước các cạm bẫy quen thuộc như tin nhắn từ tài khoản lạ, lời mời kết bạn thiếu thiện chí, đề nghị gửi ảnh riêng tư, đường link chứa mã độc cho đến lời hứa thưởng quá hấp dẫn. Thay vì sa đà tranh cãi, các em chọn cách chủ động chặn tài khoản, báo cáo vi phạm và tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn.

Đặc biệt, kỹ năng giữ an toàn thông tin cá nhân được chú trọng khi có tới 14% số phiếu tại Hà Nội nhắc đến việc không tùy tiện chia sẻ dữ liệu riêng tư, tuyệt đối không gửi ảnh cá nhân cho người lạ.

Cùng với nỗi lo lừa đảo, chất lượng thông tin cũng được lứa tuổi học đường quan tâm. Khoảng 17% số phiếu mong muốn môi trường số lành mạnh, phù hợp lứa tuổi và 12% đề cập đến yêu cầu phân biệt thông tin thật - giả.

Áp lực này càng lớn khi các nội dung giả mạo do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra ngày càng tinh vi với hình ảnh sống động và câu từ trau chuốt. Thực tế đòi hỏi kỹ năng "dừng lại 3 giây, kiểm tra nguồn tin và đối chiếu" cần được rèn luyện qua các tình huống cụ thể thay vì chỉ dừng ở lời nhắc chung chung.

Tiếng nói từ "bức tường thông điệp của học sinh"

Không gian mạng an toàn là nơi chúng ta có thể nói chuyện với nhau mà không lo bị lừa đảo, không gửi ảnh cho người lạ, không dây dưa với những lời dụ dỗ trên mạng... Những dòng chữ mộc mạc ấy được chính các bạn học sinh nắn nót viết trên bức tường "thiếu niên nói".

Dù thẳng thắn chỉ ra các mặt tối, học sinh không nhìn nhận mạng xã hội hoàn toàn tiêu cực. Các em vẫn xem Internet là môi trường học tập, kết nối bạn bè và giải trí hữu ích; điều mong mỏi là được hướng dẫn phương pháp sử dụng mạng có giới hạn và trách nhiệm.

Tại Lào Cai, chủ đề "sức khỏe số" ghi nhận sự quan tâm vượt trội. Khoảng 6/10 số phiếu đề cập bài toán cân bằng thời gian trực tuyến - ngoại tuyến. Gần 4/10 số phiếu chủ động đưa ra quy tắc cá nhân như hẹn giờ, lập thời gian biểu với thời lượng tự đề xuất từ 30 phút đến 3 giờ mỗi ngày.

Đồng hành và tin tưởng thay vì cấm đoán

Đáng chú ý, đa số học sinh bày tỏ mong muốn không bị quản lý bằng biện pháp tịch thu điện thoại cứng nhắc. Các em hy vọng cha mẹ và thầy cô lắng nghe trước khi phán xét, đồng hành hướng dẫn thay vì cấm đoán. Nhiều em bộc bạch từng không dám chia sẻ sự cố trên mạng với gia đình vì sợ bị trách mắng hoặc thu mất thiết bị.

"Mình mong các bạn hãy tin tưởng và cởi mở với bố mẹ. Con thật lòng mong bố mẹ sẽ cố gắng hiểu và tin chúng con", em D.L. (14 tuổi) tâm sự.

Thông điệp "hãy nghe con trước" vì thế trở thành một khoảng lặng đáng suy ngẫm cho cả gia đình và nhà trường. An toàn số không chỉ là trách nhiệm đơn độc của học sinh, nhưng các em phải được xem là chủ thể tham gia tích cực.

Khi gia đình, nhà trường cùng các nền tảng số thiết lập được kênh hỗ trợ đáng tin cậy, học sinh sẽ có điểm tựa vững chắc để chủ động lên tiếng và tìm kiếm sự trợ giúp ngay khi gặp nguy cơ lừa đảo hay nội dung độc hại trên không gian mạng.

Không thể bảo vệ thế hệ trẻ bằng cách ngăn các em tham gia không gian mạng

Đó là ý kiến của Đại tá Hà Văn Bắc - Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) khi nói về tầm quan trọng của chiến dịch: "Không thể bảo vệ thế hệ trẻ bằng cách ngăn các em tham gia không gian mạng hay tách các em khỏi Internet. Không gian mạng mang lại vô vàn cơ hội học tập, sáng tạo và kết nối, song cũng luôn đi kèm nguy cơ lừa đảo, giả mạo, bắt nạt trực tuyến và lộ dữ liệu cá nhân".