Sáng 23-1, khoa lịch sử và quan hệ quốc tế của Trường đại học KHXH&NV (ĐHQG TP.HCM) tổ chức hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề "Đối thoại an ninh - chính trị khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương năm 2025 và dự báo".

"Có lẽ chưa bao giờ sự xói mòn các quy tắc trật tự trong khu vực diễn ra nhanh chóng như vậy, nhưng cũng có lẽ là chưa bao giờ mà tốc độ tái cấu trúc trong khu vực cũng diễn ra nhanh chóng như vậy", TS Hoàng Huệ Anh (Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhận định.

Trật tự đa cực không cân bằng

Trình bày tham luận mở đầu hội thảo, bà Huệ Anh chỉ ra hai đặc điểm của cục diện thế giới. Thứ nhất là sự chuyển đổi từ trật tự đơn cực sang "đa cực không cân bằng".

Cụ thể, trên thế giới hiện có hai cường quốc chủ chốt là Mỹ và Trung Quốc. Khoảng cách quyền lực giữa hai cường quốc này đang ngày một thu hẹp. Trái lại, quyền lực của "cường quốc hạng hai" như Nga, Pháp, Ấn Độ, Anh, Nhật Bản lại ngày càng bị bỏ xa. 

Song song với đó, các quốc gia phương Nam toàn cầu (Global South) và các nước tầm trung mới nổi cũng đang đóng vai trò quan trọng hơn trong việc định hình môi trường quốc tế.

Điều này dẫn đến viễn cảnh cán cân quyền lực thế giới nghiêng về một hoặc là hai đại cường, hình thành trật tự "đa cực không cân bằng".

TS Hoàng Huệ Anh cảnh báo những rủi ro của xu hướng này: "Giai đoạn đa cực không cân bằng được các nhà nghiên cứu chủ nghĩa hiện thực đánh giá là bất ổn nhất, bởi tồn tại một bá chủ tiềm năng có thể đưa ra những lựa chọn nguy hiểm khi theo đuổi chính sách bá quyền".

Xu hướng thứ hai được bà chỉ ra là sự chuyển dịch trung tâm địa chiến lược toàn cầu từ châu Âu sang châu Á. Đây là kết quả trực tiếp của việc châu Âu suy yếu tương đối và sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc.

Việt Nam tự chủ, tác động lại hệ thống quốc tế

Phân tích sâu hơn về những diễn biến mới trên trường quốc tế, các chuyên gia chia sẻ nhận định năm 2025 đã xảy ra nhiều sự kiện tác động sâu rộng, thậm chí gây "rạn nứt" trật tự toàn cầu.

Tuy nhiên PGS.TS Đỗ Thị Thủy (Học viện Ngoại giao) đưa ra góc nhìn đáng chú ý: dù trật tự toàn cầu có nhiều biến động, khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương lại "khá lặng sóng".

Bà Thủy nhận định các chuyển động lớn liên quan đến nước lớn chủ yếu diễn ra bên ngoài khu vực này. Những căng thẳng trong khu vực như xung đột Thái Lan - Campuchia hay quan hệ Trung - Nhật chưa liên quan trực tiếp đến cạnh tranh nước lớn.

Đáng chú ý, Chiến lược An ninh quốc gia (NSS) Mỹ ban hành dưới thời Tổng thống Donald Trump cho thấy góc nhìn về Trung Quốc "ít cực đoan hơn so với thời gian trước".

Theo bà Thủy, tình hình này đặt ra nhiều thuận lợi và thách thức cho môi trường đối ngoại của Việt Nam. 

Thuận lợi nổi bật trong đó là vị thế Việt Nam được tăng cường, thậm chí có phần "độc nhất" vì hiếm có nước nào có quan hệ tốt với "cả hai bên".

Bà Thủy phân tích: "Chúng ta có quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện với tất cả 5 thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và mở rộng hơn đó. Nó tạo cho Việt Nam một vị thế có thể đóng vai trò của một cường quốc tầm trung, giữ trung gian, hòa giải, xây dựng, kết nối".

So sánh qua các thời kỳ, bà Thủy chỉ ra trong giai đoạn chiến tranh lạnh, hệ thống quốc tế áp đặt lên Việt Nam sức ép mà nước ta khó hóa giải. 

Tuy nhiên bối cảnh hiện nay đã khác. "Yếu tố tác nhân Việt Nam có thể tác động được lại hệ thống. Sự lựa chọn của chúng ta góp phần định hình cấu trúc khu vực", bà Thủy khẳng định.

Dù tình hình có nhiều biến động, chuyên gia cũng cho rằng Việt Nam vẫn sở hữu "không gian để vùng vẫy", với quyền tự chủ nhất định trong bối cảnh trật tự toàn cầu đang chuyển động mạnh mẽ.

Chiến lược phòng ngừa rủi ro trước cạnh tranh Mỹ - Trung

TS Nguyễn Tăng Nghị, Trưởng khoa lịch sử và quan hệ quốc tế (Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM), đưa ra phân tích sâu về chiến lược phòng ngừa rủi ro (hedging) được Việt Nam áp dụng trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung.

Theo ông Nghị, phòng ngừa rủi ro khác với việc chọn phe hay "đu dây". Đây là chiến lược giúp quốc gia tồn tại, phát triển và trở thành tác nhân chủ động trong quan hệ quốc tế.

Ông Nghị đánh giá Việt Nam đã triển khai chiến lược phòng ngừa rủi ro hiệu quả thông qua "ngoại giao cây tre", khéo léo kết hợp hợp tác kinh tế với Trung Quốc và an ninh quốc phòng với Mỹ.

Việc thiết lập 14 đối tác chiến lược toàn diện cho thấy Việt Nam đang mở rộng mạng lưới hợp tác đan xen, không phụ thuộc vào một trục duy nhất.

"Biển Đông trong những năm gần đây khá yên ắng. Điều đó cho thấy sự khéo léo và thành công của Việt Nam", ông Nghị nhận định.

Tuy nhiên, Trưởng khoa lịch sử và quan hệ quốc tế cũng chỉ ra thách thức: chính sách "Nước Mỹ trên hết" khiến Việt Nam có thể bị ít quan tâm hơn trong các cơ chế đa phương, trong khi căng thẳng Biển Đông vẫn tiềm ẩn rủi ro.

Để phòng ngừa rủi ro thành công, ông Nghị khuyến nghị Việt Nam cần giảm sự lệ thuộc, đa dạng hóa hợp tác kinh tế, củng cố vai trò trong ASEAN.

"Đặc biệt cần tư duy xem Việt Nam là trọng tâm của ASEAN và xác định rõ vị trí của mình trong cuộc cạnh tranh này", ông nêu quan điểm.

Đại hội Đảng XIV: Công tác đối ngoại góp phần quan trọng nâng cao vị thế Việt Nam

Đại sứ Việt Nam tại Mỹ Nguyễn Quốc Dũng, một trong số các đại biểu ở nước ngoài tham dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, đã chia sẻ những đánh giá sâu sắc về dấu ấn nổi bật của công tác đối ngoại.