Phát hiện này được đăng tải trên tạp chí khoa học uy tín Science, đặt lại câu hỏi căn bản về cách xã hội đang tìm kiếm, tôn vinh và nuôi dưỡng 'thần đồng'.

'Thần đồng' khó chạm lớp 'tinh hoa của tinh hoa'

Nghiên cứu do Arne Güllich, chuyên gia hàng đầu về khoa học thành tích và phát triển tài năng thuộc Đại học RPTU Kaiserslautern (Đức), cùng các cộng sự tại Mỹ và châu Âu thực hiện.

Trong nhiều năm, nhóm nghiên cứu tập trung phân tích con đường đi lên của các cá nhân đạt thành tích cao nhất trong khoa học, thể thao, âm nhạc và cờ vua, với một câu hỏi xuyên suốt là liệu thần đồng có thực sự là hình mẫu phổ quát của đỉnh cao nhân loại?

Để trả lời, nhóm tác giả đã tổng hợp dữ liệu phát triển sự nghiệp của hơn 34.000 cá nhân tinh hoa hàng đầu thế giới, bao gồm các nhà khoa học đoạt giải Nobel, vận động viên Olympic, nhạc sĩ cổ điển lừng danh và những kỳ thủ cờ vua mạnh nhất lịch sử. 

Kết quả cho thấy một thực tế gây bất ngờ là những thần đồng nổi bật ở lứa tuổi thiếu niên và những người đứng trên đỉnh cao nhất khi trưởng thành phần lớn không phải là cùng một nhóm người.

Theo phân tích, mức độ trùng nhau giữa nhóm thần đồng hoặc "top trẻ" và nhóm "top trưởng thành" trong nhiều lĩnh vực chỉ ở mức rất thấp. 

Nói cách khác, đa số những người đạt đỉnh cao nhất khi lớn lên từng không phải là thần đồng hay người xuất sắc nhất trong lứa tuổi của họ.

Không chỉ vậy, nghiên cứu còn phát hiện một nghịch lý dễ khiến các mô hình đào tạo 'thần đồng' phải giật mình. 

Trong nhóm đã đạt đỉnh cao khi trưởng thành, thành tích sớm thậm chí có mối tương quan âm với mức độ thành công về sau. 

Ở tầng "tinh hoa của tinh hoa", người đạt đỉnh cao nhất thường không phải là 'thần đồng' tiến bộ nhanh nhất khi còn nhỏ.

Vậy điều gì tạo nên sự khác biệt giữa thần đồng sớm và những người vươn tới đỉnh cao muộn hơn? 

Theo nhóm nghiên cứu, mấu chốt nằm ở cách học và cách luyện trong những năm đầu đời.

Các 'thần đồng' thường đi theo con đường chuyên môn hóa rất sớm, tập trung hẹp vào một lĩnh vực và tăng tốc nhanh bằng luyện tập chuyên biệt. 

Ngược lại, những người đạt đỉnh cao khi trưởng thành lại có xu hướng trải nghiệm đa lĩnh vực nhiều hơn, chuyên sâu muộn hơn và tiến bộ chậm rãi nhưng bền vững.

Nuôi dưỡng 'thần đồng' thế nào?

Từ dữ liệu này, nhóm tác giả đưa ra ba giả thuyết giải thích cho con đường phát triển vượt ra khỏi mô hình 'thần đồng' truyền thống. 

Thứ nhất là giả thuyết "tìm kiếm và khớp đúng", cho rằng việc không bị đóng khung như 'thần đồng' từ quá sớm giúp cá nhân tìm được lĩnh vực phù hợp nhất với năng lực thực sự. 

Thứ hai là giả thuyết "vốn học tập nâng cao", nhấn mạnh trải nghiệm đa lĩnh vực tạo nền tảng học tập tốt hơn cho giai đoạn chuyên sâu sau này. 

Thứ ba là giả thuyết "giảm thiểu rủi ro", khi không đặt toàn bộ kỳ vọng vào vai trò 'thần đồng' giúp hạn chế nguy cơ kiệt sức, chấn thương hoặc gãy lộ trình phát triển.

Ngay sau khi công bố, nghiên cứu này đã được nhiều trang tin quốc tế giật tít theo hướng khiêu khích, cho rằng khoa học đang chứng minh xã hội "nuôi dưỡng thần đồng sai cách". Tuy nhiên, tranh luận học thuật nhanh chóng bùng lên. 

Nhiều chuyên gia lưu ý rằng việc bộc lộ tài năng sớm kể cả ở 'thần đồng' vẫn làm tăng xác suất thành công về sau, nếu xét trên toàn bộ quần thể. 

Điều mà nghiên cứu của nhóm chuyên gia Arne Güllich thực sự cảnh báo không phải là "đừng đầu tư cho thần đồng", mà là đừng nhầm lẫn giữa hào quang sớm và đỉnh cao lâu dài.

Thông điệp cốt lõi của bài nghiên cứu, theo chính các tác giả, là không phải trở thành 'thần đồng' mới có thể vươn tới đỉnh cao và cũng không phải cứ là thần đồng thì chắc chắn sẽ đứng trên đỉnh cao nhất. 

Trong bối cảnh nhiều hệ thống giáo dục và đào tạo vẫn chạy đua phát hiện 'thần đồng' từ rất sớm, phát hiện này buộc chúng ta phải tự hỏi rằng chúng ta đang tối ưu cho danh xưng 'thần đồng' hay cho sự xuất sắc bền vững của một đời người?

Những 'thần đồng' từng được thế giới ngưỡng mộ giờ ra sao?

TTO - Họ từng được ngưỡng vọng, tung hô về sự thông minh xuất chúng. Thế nhưng họ có thành công vượt bậc như mong muốn hay sống cuộc đời đơn giản như những người bình thường?