Phóng to

Bản danh sách dài các ca khúc giống nhau trong làng nhạc Mỹ

TTCN - Trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu thực thi nguyên tắc tôn trọng bản quyền, vấn đề chôm chỉa ý tưởng người khác càng được để ý hơn. Việc tôn trọng chất xám người khác cũng là đề tài thời sự tại nhiều nước.

Một bài viết của Tuổi Trẻ cách đây không lâu cho biết có đến 10 CD ghi lại các cặp ca khúc giống nhau - một được xem là bản gốc và một được cho là sao chép ý tưởng sáng tạo. Nếu tổng kết hoạt động văn hóa - văn nghệ năm nay, dịch đạo nhạc hẳn nhiên là phần (đáng xấu hổ) được nêu đầu tiên.

Hãng tin AP (18-11-2004) cho biết nhà báo tự do Glynn Wilson vừa lên tiếng tố cáo nhà viết tiểu sử Kitty Kelley đã chôm chỉa bài báo của mình trong quyển về gia đình George W. Bush (The Family: The Real Story of the Bush Dynasty, NXB Random House phát hành ngày 14-9-2004). Kitty Kelley không là gương mặt vô danh, từng có tên tuổi với hai quyển Nancy Reagan - The Unauthorized Biography và His Way - An Unauthorized Biography Of Frank Sinatra. Đoạn được Wilson tin rằng Kelly lấy của cô nằm trong một bài báo 4.000 từ đăng trên Southerner Daily News (Wilson đòi bồi thường 5 triệu USD)...

Thí dụ này cho thấy vấn đề bản quyền luôn là quan tâm thời sự, đặc biệt trong thời Internet, khi một số người nghĩ rằng họ có thể xào nấu lại chất xám những tên tuổi “khuyết danh” khác. Theo từ điển Macquarie, từ plagiarism có nguôn gôc từ chữ Latin plagiarius - có nghĩa “kẻ lừa phỉnh và bắt cóc trẻ con hoặc nô lệ của người khác”. Nói cách khác, plagiarism trong tiếng Anh hoặc “đạo văn, đạo nhạc, đạo ý tưởng...” trong tiếng Việt đều là hành vi ăn cắp cả. Lấy một ít hoặc lấy trọn bản gốc (không chua nguồn) đều được xem là hành động đáng xấu hổ ngang nhau.

Viết trên The Age (Úc) số 20-11-2004, cây bút Simon Caterson đã kể lại vụ ăn cắp chất xám gây xìcăngđan nhất nước Úc thời gian gần đây liên quan đến hiệu phó Đại học Monash David Robinson, khiến cuối cùng ông ta phải giũ áo từ chức. Năm 2002, tại Mỹ, Doris K. Goodwin cũng bị yêu cầu từ chức khỏi Ủy ban giải báo chí-văn học Pulitzer bởi tội... đạo văn.

Phóng to

Chống lại dịch chôm chỉa sản phẩm tinh thần

Trong giới báo chí, vụ ăn cắp sáng tạo om sòm cách đây vài tháng là vụ phóng viên New York Times Jayson Blair (dẫn đến tranh luận và hội thảo kéo dài nhiều tháng về đạo đức báo chí Mỹ). Liên quan chính trị, như Joshua Green viết trên The Atlantic Monthly, thượng nghị sĩ Mỹ Joe Biden từng bị qui kết chôm chỉa vài đoạn đắc ý trong diễn văn của thủ lĩnh Công đảng Anh Neil Kinnock. Và trong làng văn nghệ Mỹ, cây bút bình luận nghệ thuật tên tuổi của tuần báo Time, Robert Hughes cũng bị qui kết chôm chỉa của nhà bình luận nghệ thuật Patricia Macdonald.

Tính phức tạp của bản quyền còn thể hiện ở vài trường hợp khá đặc biệt. Theo Malcolm Gladwell viết trên The New Yorker (22-11-2004), vở Frozen diễn trên sân khấu Broadway đã bị qui kết là ăn cắp ý tưởng từ bác sĩ tâm thần Mỹ Dorothy Lewis. Từng nghiên cứu tội phạm giết người hàng loạt trong 25 năm, Lewis cùng nhà thần kinh học Jonathan Pincus đã viết nhiều bài báo về đề tài liên quan; năm 1998, bà tung ra quyển Guilty by Reason of Insanity; và Frozen chính là thể hiện (một phần) bằng ngôn ngữ kịch từ quyển sách trên...

Trong âm nhạc, bản quyền được xét khi người ta có tôn trọng tác giả gốc khi “cover” (hát/chơi lại) hay không (thể hiện ở việc đề tên sau khi thương lượng và được tác giả gốc đồng ý). Muốn sử dụng một đoạn ngắn trong bản gốc thậm chí cũng phải xin phép. Làng nhạc Mỹ từng có vô số vụ kiện loại này, chẳng hạn trường hợp một đoạn ngắn vỏn vẹn sáu giây trong ca khúc Pass the Mic của Beastie Boys từng bị kiện tội chôm chỉa từ Choir của nhạc sĩ jazz James Newton; hoặc nhà soạn nhạc trứ danh Andrew Lloyd Webber bị Ray Repp kiện tội sử dụng vài tiết tấu Till You của mình cho Phantom Song (trong nhạc kịch The Phantom of the Opera) của Webber.

Nếu thị trường Việt Nam mới xuất hiện 10 CD ghi lại các cặp ca khúc giống nhau, làng nhạc Mỹ từng có vô số cặp ca khúc tương tự. Có nhiều website (*) có thể giúp tìm hiểu chi tiết những vụ ăn cắp “bể độ” cũng như nghe các cặp ca khúc đối chứng, chẳng hạn Angel của Shaggy với The Joker của Steve Miller Band (ca khúc trước bị qui kết chôm chỉa ca khúc sau); Whole Lotta Love - You Need Love (Led Zeppelin - Muddy Waters); Last Christmas - Can’t Smile Without You (Wham - Barry Manilow); Do Ya Think I’m Sexy - Taj Mahal (Rod Stewart - Jorge Ben Jor); Complicated - El Salvador (Avril Lavigne - Athlete); Escape - The Freshmen (Enrique Iglesias - Verve Pipe)...

Vài cặp kể trên thật ra chỉ hơi giống nhau nhưng cũng đã đủ gây tranh cãi, huống hồ “ẵm” nguyên xi một cách trắng trợn theo kiểu Ngồi hát ca bồng bềnh so với bản gốc The Clock Ticks On.

Không phải tự nhiên mà tiến sĩ Hillel Schwartz - một trong những sử gia văn hóa hàng đầu Mỹ - nói rằng: “Chúng ta đang sống trong nền văn hóa sao chép”. Việc sử dụng từ “văn hóa” của Schwartz đã cho thấy tính mỉa mai chua chát của dịch ăn cắp ý tưởng tràn lan, khi bản thân khái niệm “văn hóa” được hiểu là “trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh” (Từ điển tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, Hoàng Phê chủ biên, Trung tâm Từ điển học 1997); hoặc được định nghĩa (bắt đầu từ năm 2000) theo Cơ quan văn hóa - khoa học - giáo dục LHQ (UNESCO) rằng nó là “tập hợp những đặc điểm tình cảm, tri thức, vật chất và tâm hồn của xã hội hay một nhóm xã hội” (http://en.wikipedia.org/wiki/Culture).

Tính “văn hóa” ở sự hình thành thói quen sao chép đã phổ biến và bùng nổ song song cùng đà phát triển Internet. Chỉ cần tải phần mềm MP3, người ta đã có thể nghe (và ghi trọn vẹn vào ổ cứng) hàng ngàn ca khúc “khuyết danh”, và nếu muốn có thể “luộc” lại với “tinh thần” chủ quan một cách ngây ngô rằng rất khó có khả năng thao tác ăn cắp này sẽ bị phát hiện.

Thật không may, cũng nhờ Internet nên gần như chẳng hành vi ăn cắp nào có thể ẩn nấp được lâu dài! Trong trường hợp này, đặt vấn đề đạo đức có khi chỉ bằng thừa bởi nếu biết xấu hổ thì người ta đã không làm. Hơn nữa, vấn đề ở chỗ - như tranh luận chưa ngã ngũ nhiều thập niên qua - người ta luôn xem hành vi ăn cắp một sản phẩm vật chất là tội phạm nhưng lại không nhìn nhận theo cùng cách đối với hành vi ăn cắp sản phẩm tinh thần (chưa có “đạo sĩ” - chuyên gia chôm chỉa - nào bị xử tù cả!).

Điều này có nghĩa xã hội chưa thật sự chấp nhận khai trừ thành phần “đạo” khỏi đời sống văn hóa; và phần mình, cơ quan chức năng cũng không có bộ luật riêng biệt và cụ thể (thậm chí đối với nhiều nước phương Tây) cho trường hợp đã xác định rõ hành vi vi phạm (chẳng hạn kêu gọi tẩy chay hoặc nghiêm cấm bán sản phẩm luộc trên thị trường). Như vậy, người ta rồi sẽ còn bó tay dài dài với “đạo chôm”.

* http://www.ccnmtl.columbia.edu/projects/law/library/introduction.html (Đại học Luật Columbia);http://www.atom6.com/dss-list.php; http://www.stud.unikarlsruhe.de/~udgk/plagi.php...