Tư pháp thân thiện với người chưa thành niên: Đừng xem trẻ em là 'người lớn thu nhỏ'

Sáng 28-9, Học viện Tư pháp kết hợp với Viện Hợp tác quốc tế Đức về pháp luật (IRZ), CHLB Đức tổ chức hội thảo Kỹ năng và kinh nghiệm của thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư trong thực hiện tố tụng thân thiện đối với người chưa thành niên theo pháp luật CHLB Đức và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

Giải mã tâm lý và kỹ năng giao tiếp với người chưa thành niên

Theo các chuyên gia, một trong những sai lầm phổ biến của người tiến hành tố tụng là vô tình coi người chưa thành niên như những 'người lớn thu nhỏ' để áp dụng quy trình thẩm vấn và thuật ngữ pháp lý cứng nhắc.

Dưới góc độ khoa học thần kinh, TS Lê Thị Thúy Nga (Trưởng khoa đào tạo chung nguồn thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư, Học viện Tư pháp) chỉ ra rằng vỏ não trước trán - vùng phụ trách chức năng điều hành, lập kế hoạch, kiểm soát sự bốc đồng và đánh giá rủi ro dài hạn - chỉ đạt độ hoàn thiện khi chủ thể bước vào khoảng 25 tuổi.

Trong khi đó hạch hạnh nhân (trung tâm xử lý cảm xúc) lại bị kích thích mạnh mẽ ở độ tuổi dậy thì. Sự lệch nhịp giữa lý trí và cảm xúc giải thích lý do thanh thiếu niên thường đưa ra những quyết định liều lĩnh, dễ bị lôi kéo bởi áp lực nhóm bạn hoặc hoang mang, phó mặc cho số phận khi vướng vào vòng tố tụng.

Để vượt qua bức tường phòng thủ hay sự im lặng của trẻ, luật sư Vũ Anh Thao (Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM) nhấn mạnh cán bộ tư pháp và người bào chữa phải xây dựng mối quan hệ dựa trên sự đồng cảm, tôn trọng và chân thành.

Thay vì dồn ép hay chất vấn, cần ưu tiên các câu hỏi mở kết hợp với câu mô tả và câu phản chiếu nhằm giải tỏa căng thẳng. 

Việc lắng nghe chủ động cùng một không gian tiếp xúc riêng tư, an toàn sẽ giúp người chưa thành niên gạt bỏ nỗi sợ hãi, từ đó cởi mở chia sẻ thông tin một cách tự nguyện và chính xác.

Đánh giá lời khai khoa học

Bên cạnh kỹ năng tiếp xúc, việc đánh giá tính xác thực trong lời khai đòi hỏi sự cẩn trọng đặc biệt vì ký ức của người chưa thành niên không phải thước phim cố định, mà rất dễ bị biến đổi bởi áp lực tâm lý hay câu hỏi gợi ý từ người lớn.

TS Ngô Thị Ngọc Vân (Học viện Tư pháp) cảnh báo các cơ quan tố tụng cần tuyệt đối tránh mắc phải "lỗi Othello" - tình trạng thái độ hoài nghi, dồn ép của người hỏi khiến một nhân chứng trung thực trở nên lo lắng, rối loạn, và chính sự lo lắng đó lại bị hiểu nhầm là dấu hiệu của sự gian dối.

Để phân tích độ tin cậy lời khai một cách khoa học, TS Vân cho biết cần áp dụng hệ thống 19 tiêu chí hiện thực (như tính cấu trúc logic, lồng ghép bối cảnh, tái hiện cuộc hội thoại, tình tiết phức tạp bất ngờ...) kết hợp với việc phân tích đặc điểm nhân thân và động cơ khai báo của trẻ.

Nhìn rộng ra kinh nghiệm quốc tế, TS Bettina Kirschke (Thẩm phán Tòa Hình sự người chưa thành niên Tiergarten, Berlin, CHLB Đức) chia sẻ rằng mục tiêu tối thượng của tư pháp thanh thiếu niên là giáo dục và phòng ngừa tái phạm, thay vì trừng phạt thuần túy.

Mọi thủ tục, từ việc thẩm vấn qua kỹ thuật nghe - nhìn, bảo vệ bí mật đời tư cho đến áp dụng các biện pháp chuyển hướng đều hướng tới việc giúp người trẻ nhận thức sai lầm để sửa chữa.

Một nền tư pháp thân thiện không chỉ bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, mà quan trọng hơn là giữ vững tính nhân văn nâng đỡ, bảo vệ và trao cơ hội làm lại cuộc đời cho những người chưa thành niên.

Thẩm phán, luật sư nổi tiếng ở Đức tham gia diễn án về người chưa thành niên phạm tội

Ngày 3-8, Học viện Tư pháp phối hợp Quỹ Hợp tác quốc tế Đức về pháp luật (IRZ), Cộng hòa liên bang Đức tổ chức phiên tòa hình sự giả định về người chưa thành niên phạm tội.