10 ngày sau khi đảng cực hữu Lựa chọn vì nước Đức (AfD) giành chiến thắng gây chấn động trong cuộc bầu cử Nghị viện tiểu bang Sachsen-Anhalt (6-9-2026), TP.HCM tiếp nhận 42 người Việt bị Mỹ trục xuất.

Hai sự kiện này có chung một mối liên hệ: Sự thắng thế của các quan điểm cánh hữu, bài nhập cư, dân túy, và bảo thủ trên toàn cầu.

Một cội rễ của từ "cánh hữu"

Ngày nay, những từ ngữ "cánh tả" và "cánh hữu" được sử dụng rất phổ thông trên báo chí, nhưng điều ít người biết hơn là ban đầu đó chỉ thuần túy là cách gọi vị trí chỗ ngồi của các chính trị gia thời Cách mạng Pháp.

Mùa hè năm 1789, khi Quốc hội Pháp nhóm họp để bắt đầu soạn hiến pháp, các đại biểu chia rẽ sâu sắc về vấn đề quyền lực của Vua Louis XVI. Cãi cọ không thôi, hai phái chính ở nghị trường đã tự động "vật tụ thành bầy": phe cách mạng ngồi bên trái vị chủ tọa, còn phe quý tộc bảo hoàng tập hợp lại phía bên phải.

Phe bên phải này đã tiến hóa theo thời gian, với khẩu quyết chung là "giữ nguyên hiện trạng", còn phe bên trái là phe đòi thay đổi. Ngày nay, các khẩu hiệu chính trị ở Đức hay Mỹ cũng phản ánh tư duy chính trị đó: Nước Mỹ trên hết, nước Đức là của người Đức, trục xuất người nhập cư lậu, trở về với giá trị truyền thống, vân vân và vân vân.

Hầu hết những chuyện này đều rất gây tranh cãi và nhạy cảm về mặt chính trị. Tình hình ở Đức càng phức tạp do nước này từng là trung tâm của hệ tư tưởng cực hữu, bài ngoại, và đặc biệt hiếu chiến thời Quốc xã, lẫn trước đó nữa. Chuyện nhạy cảm này thể hiện qua việc ngay cả từ ngữ được sử dụng khi bàn về những vấn đề này trên báo chí cũng thường rất cẩn trọng.

Cuộc chiến ngôn từ

Trên báo chí Mỹ, riêng cách gọi những người này thôi cũng đã gây ra tranh cãi dữ dội.

Chẳng hạn, hồi tháng 8-2025, Bộ An ninh nội địa Mỹ (DHS) từng đăng một bài gây dậy sóng trên mạng xã hội X so sánh chuyện báo chí chủ lưu Mỹ (hầu hết thân Dân chủ, tức có xu hướng ngồi bên trái) gọi những người nhập cư lậu là "người nhập cư không giấy tờ" (undocumented immigrants) không khác gì chuyện cộng đồng LGBTQ+ tự nghĩ ra đại từ nhân xưng cho mình. "Sắp tới rồi chúng ta sẽ phải gọi những kẻ nhập nha là 'khách mời không giấy tờ'", DHS móc mỉa.

Bộ này, vốn dưới thời Tổng thống Donald Trump đã ráo riết bố ráp người nhập cư qua cơ quan chấp pháp di trú "mặt lạnh như băng" (ICE), đòi phải "chính danh định phận" cho những người này là "người nước ngoài cư trú bất hợp pháp" (illegal aliens).

Nói qua như vậy để thấy những chuyện này có thể gây tranh cãi như thế nào, và để thấy sự kiện AfD lần đầu tiên giành chiến thắng trong một cuộc bầu cử tiểu bang ở Đức có ý nghĩa gì.

Hiện tượng dân túy cánh hữu mới có ý nghĩa gì?

Trên thực tế, các tầng lớp tinh hoa và đảng phái truyền thống ở châu Âu đã liên tục mất dần vị thế trong hơn một thập kỷ qua. Ở Mỹ tình hình cũng na ná: Dù hai đảng chính vẫn thống trị, các thành phần truyền thống và tinh hoa trong cả hai phe Dân chủ và Cộng hòa đều đang phải nhường bước trước những tiếng nói cực đoan hơn, mà chiến thắng của phong trào Trump chính là bằng chứng rõ ràng nhất.

Nhưng từ rất lâu trước khi ông Trump trở thành tổng thống, liên kết giữa cử tri và các đảng phái truyền thống, cũng như niềm tin vào giới tinh hoa cũ, đã xói mòn nghiêm trọng.

Tuy nhiên, trong khi những vấn đề kinh tế - chính trị liên quan tới quá trình nổi lên của cánh hữu đã được nói tới nhiều, thì một chuyện rất thú vị khác ít được biết hơn, mang màu sắc tâm lý học xã hội: con người vốn hoài niệm.

Từ năm 2017, nhà báo người Anh David Goodhart đã đề xuất một khung phân tích theo hướng đó nhằm hiểu hiện tượng dân túy cánh hữu mới: sự chia rẽ xã hội giữa nhóm gắn liền gốc rễ với một địa phương hay cộng đồng cụ thể, vốn thường sùng đạo và bảo thủ về mặt xã hội - với nhóm những người có thể "đến từ bất kỳ nơi đâu", theo nghĩa là những thị dân có đầu óc quốc tế, cởi mở về xã hội và có trình độ đại học.

Theo Goodhart, người Anh vốn hoài niệm và các khảo sát cho thấy ngày càng nhiều người tin rằng "con người đã sống hạnh phúc hơn trong những ngày xưa cũ".

Năm 2020, Anh rời Liên minh châu Âu, và năm 2025, ông Trump trở lại Nhà Trắng. Khắp châu Âu, cánh hữu thắng thế hoặc tăng mạnh sự ủng hộ trong cử tri.

Từ ngữ tiếng Đức mô tả tốt nhất AfD có lẽ là Sammelbecken, "chiếc chậu hứng" bất mãn xã hội của những người bảo thủ đang lo lắng về tương lai, đang phải vật lộn với những thay đổi văn hóa và xã hội diễn ra quá dồn dập và mau lẹ, khiến họ mất phương hướng.

Ngoài Sachsen-Anhalt (6-9, đã có kết quả), các cuộc bầu cử lớn tiếp theo ở Đức sẽ là ở bang Mecklenburg-Tây Pomerania và thành phố Berlin (20-9). Tất cả diễn ra trong bối cảnh các đảng phái chính thống đang lung lay hơn bao giờ hết.

Vết rạn Đông - Tây nước Đức

Tới đây, không thể không nhắc một chút tới Björn Höcke, một trong những người sáng lập AfD và cho tới nay vẫn được coi là chính trị gia có ảnh hưởng lớn nhất của đảng.

Höcke - hiện là nghị viên bang Thuringia và thủ lĩnh phe cực đoan nhất của AfD, Der Flügel (Chiếc cánh, đã bị chính thức giải thể vào tháng 4-2020) - từng phải hầu tòa vì bị buộc tội sử dụng các biểu tượng của các tổ chức vi hiến và kết thúc một bài phát biểu bằng khẩu hiệu cũ của Đức Quốc xã: "Alles für Deutschland" (Tất cả vì nước Đức!).

Cần nhắc, nước Đức có những điều luật cấm ngặt nghèo hành vi công khai phủ nhận nạn diệt chủng người Do Thái Holocaust, trưng bày chữ thập ngoặc và đưa ra các tuyên bố ủng hộ Adolf Hitler. Höcke, xuất thân là giáo viên trung học, đã nhiều lần thách thức các lằn ranh đó của luật pháp Đức. Từ rất sớm, thậm chí còn sớm hơn Trump, Höcke đã nói tới "Lügenpresse" (báo chí dối trá) và "Volksverräter" (những kẻ phản bội nhân dân).

Nghị trình của AfD ở miền đông nước Đức cũng vẫn bao gồm các đề xuất mang hơi hướng phúc lợi xã hội: tặng tiền 4.000 euro cho mỗi đứa trẻ được sinh ra; vé tàu xe và vé bảo tàng miễn phí cho thanh thiếu niên; nhưng nền tảng của họ vẫn là ý thức hệ.

Cuộc bầu cử liên bang tiếp theo của Đức dự kiến sẽ diễn ra vào mùa xuân năm 2029. Những điều mà nhiều cử tri Đức từng tin tưởng chắc nịch giờ không còn đúng nữa.

Người ta từng nói AfD sẽ không bao giờ vượt qua ngưỡng 5% để vào Quốc hội Đức Bundestag. Hiện giờ, con số đấy là hơn 24%. Rồi AfD sẽ khó có cửa được hơn 32 ghế (tương đương 5% của 630 ghế Bundestag), hiện giờ họ có 152 ghế.

Đặt diễn tiến này vào bối cảnh rộng hơn sẽ thấy chuyện này đảo lộn cỡ nào. Mới hồi năm 2021, cơ quan tình báo nội địa Đức còn phân loại AfD là tổ chức "bị nghi ngờ là cực đoan", tức nhà nước sẽ được quyền nghe lén các đảng viên và sử dụng người chỉ điểm.

Nhưng tất cả những điều đó đã không ngăn được sự trỗi dậy của AfD trong vai trò "chiếc chậu hứng" quá nhiều nỗi bất bình của người Đức. Đặc biệt là ở miền đông, tức Đông Đức cũ, hết nghiên cứu này tới nghiên cứu khác chỉ ra rằng sự trỗi dậy của AfD được tiếp sức bởi cảm giác dai dẳng về tình trạng thua thiệt kinh tế, 36 năm sau khi nước Đức thống nhất.

Cả hai bang mà AfD áp đảo nhất, Sachsen-Anhalt và Mecklenburg-Vorpommern, đều bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự suy giảm lực lượng lao động ở miền đông, đặc biệt là nhóm người trẻ. Dân số của Mecklenburg-Vorpommern đã giảm gần 1/5 kể từ khi thống nhất đất nước. Sachsen-Anhalt thì có tỉ lệ người trong độ tuổi nghỉ hưu cao nhất nước Đức: cứ 100 người trong độ tuổi lao động thì có tới 52 người hưu trí.

Không có gì ngạc nhiên khi GDP bình quân đầu người ở đó chỉ bằng khoảng 76% mức trung bình toàn quốc, và năng suất lao động đạt khoảng 86%, theo Viện Nghiên cứu kinh tế Halle (IWH). Guido Friebel, trưởng dự án tại Quỹ Rockwool Berlin kiêm giáo sư tại Đại học Goethe ở Frankfurt, nhận xét với Reuters rằng "nhiều người ở miền Đông nước Đức vẫn cảm thấy tiếng nói và mối quan tâm của họ không được các chính trị gia lắng nghe".

Quả thật, chiến thắng của AfD hay chính sách di trú cứng rắn ở Mỹ cho thấy cánh hữu dân túy đã vượt xa khỏi một trào lưu nhất thời. Khi nỗi bất an và cảm giác thua thiệt của người dân trở nên dai dẳng, cuộc chiến chính trị sẽ bắt đầu lan nhanh từ ngôn từ trên báo chí sang hòm phiếu.

Lãnh đạo Đảng cực hữu Đức kêu gọi người Ukraine ở Đức hồi hương

Lãnh đạo Đảng cực hữu Lựa chọn vì nước Đức (AfD) Alice Weidel kêu gọi người Ukraine đang sinh sống tại Đức trở về quê hương, đặc biệt là nam giới trong độ tuổi nhập ngũ.