Trường THPT chuyên (gọi tắt là trường chuyên) được tổ chức nhằm phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu để tạo nguồn đào tạo nhân tài cho đất nước. Tuy nhiên trong những năm gần đây, nhiều trường chuyên đang được định hình theo hướng "chuẩn quốc tế" thông qua các chỉ số như SAT, AP và tỉ lệ du học.

Sứ mệnh của trường chuyên

Theo Luật Giáo dục, trường chuyên được tổ chức nhằm phát hiện, bồi dưỡng học sinh có tư chất thông minh, đạt kết quả xuất sắc trong học tập và phát triển năng khiếu của các em về một số môn học, trên cơ sở bảo đảm giáo dục phổ thông toàn diện để tạo nguồn đào tạo nhân tài cho đất nước.

Những năm gần đây nhiều trường chuyên tại Việt Nam đang chuyển mạnh sang mô hình được gọi là "chuẩn quốc tế". Những chỉ số thường được sử dụng để thể hiện định hướng này là điểm SAT, chương trình AP, tỉ lệ học sinh du học, số lượng học sinh trúng tuyển các đại học nước ngoài hoặc số học bổng quốc tế đạt được hằng năm.

Trước hết cần khẳng định rằng các chứng chỉ quốc tế như SAT hay AP có giá trị học thuật thực sự. SAT được xây dựng nhằm đánh giá khả năng đọc hiểu, tư duy phân tích và năng lực toán học để phục vụ tuyển sinh đại học ở Mỹ. 

Trong khi đó AP hướng tới việc học sinh có thể học các môn ở trình độ tương đương năm đầu đại học. Những chứng chỉ này tạo ra chuẩn đánh giá chung cho học sinh ở nhiều quốc gia và giúp mở rộng cơ hội học tập toàn cầu.

Cần nhìn rõ rằng bản chất của SAT và AP là công cụ tuyển sinh học thuật, không phải khung đánh giá toàn diện đầu ra của một nền giáo dục quốc gia. 

Một hệ thống giáo dục hiện đại không chỉ cần những học sinh làm tốt bài thi chuẩn hóa mà còn cần khả năng nghiên cứu, tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề thực tiễn, hợp tác, trách nhiệm xã hội và năng lực học tập suốt đời. Phần lớn các năng lực ấy không thể được đo đầy đủ thông qua các bài thi chuẩn hóa.

Cuốn vào "tuyển sinh quốc tế"

Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi "chuẩn quốc tế" bị đồng nhất với "chuẩn tuyển sinh quốc tế". Khi thành công của trường chuyên được đánh giá bằng số điểm SAT, số học sinh đỗ đại học top đầu hoặc tỉ lệ du học, toàn bộ hệ thống giáo dục rất dễ bị điều chỉnh để phục vụ các chỉ số đó. 

Chương trình học có xu hướng "luyện thi hóa", thời gian dành cho nghiên cứu, sáng tạo và trải nghiệm thực tế bị thu hẹp, còn học sinh bị cuốn vào cuộc cạnh tranh hồ sơ từ rất sớm.

Trong môi trường như vậy, học sinh có thể rất mạnh về kỹ thuật làm bài, tối ưu hóa hồ sơ hay chiến lược cạnh tranh học thuật nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc các em đã phát triển tương ứng về năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo hay khả năng giải quyết các vấn đề của xã hội. M

ột học sinh sở hữu hồ sơ quốc tế ấn tượng chưa chắc đã là một người học có năng lực học thuật toàn diện hoặc có khả năng đóng góp lâu dài cho hệ sinh thái khoa học và đổi mới của quốc gia. Đây là điểm cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn: giáo dục tinh hoa không thể chỉ được đo bằng khả năng cạnh tranh tuyển sinh.

Khi các mục tiêu quốc tế hóa được thúc đẩy bằng ngân sách công, vấn đề không còn chỉ là lựa chọn cá nhân mà trở thành câu chuyện về chính sách giáo dục. Điều đó có nghĩa nguồn lực công cần được ưu tiên cho việc phát triển năng lực học thuật thực chất, năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khả năng đóng góp cho xã hội trong dài hạn. 

Vì vậy nếu phần lớn nguồn lực công được sử dụng để luyện SAT, hỗ trợ xây dựng hồ sơ du học hoặc tối ưu hóa khả năng cạnh tranh vào các đại học nước ngoài, cần đặt câu hỏi xã hội sẽ nhận lại điều gì từ khoản đầu tư ấy.

Đây không phải là lập luận phản đối du học hay phủ nhận giá trị của chứng chỉ quốc tế. Ngược lại, những cơ hội học tập toàn cầu là rất cần thiết trong bối cảnh hội nhập. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ các chứng chỉ quốc tế đang dần trở thành "đích đến trung tâm" thay vì chỉ là công cụ hỗ trợ trong quá trình phát triển năng lực học sinh.

"Chuẩn quốc tế" không chỉ là chứng chỉ quốc tế

Một hiểu lầm khá phổ biến hiện nay là cho rằng có chứng chỉ quốc tế đồng nghĩa với đạt "chuẩn quốc tế". Trên thực tế, chuẩn quốc tế trong giáo dục hiện đại thường được hiểu rộng hơn nhiều. Nó không chỉ bao gồm năng lực học thuật mà còn bao gồm tư duy phản biện, năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, năng lực số, khả năng hợp tác liên ngành và trách nhiệm công dân toàn cầu.

Nhiều hệ thống giáo dục tiên tiến như Phần Lan, Singapore hay Hàn Quốc không lấy SAT hay AP làm chuẩn đầu ra quốc gia. Thay vào đó họ xây dựng các khung năng lực riêng, kết hợp giữa học thuật, nghiên cứu, dự án sáng tạo, hoạt động cộng đồng và năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn. 

Trong những hệ thống này, chứng chỉ quốc tế chỉ đóng vai trò tham khảo chứ không phải trung tâm của triết lý giáo dục. Điều đó cho thấy "quốc tế hóa giáo dục" không đồng nghĩa với "quốc tế hóa thi cử".

Trường chuyên ở Đà Nẵng cho học sinh tự chọn môn học yêu thích thay 'combo' sẵn có

Thay vì học theo các tổ hợp "combo" môn mà nhà trường đưa ra, nhiều năm qua học sinh Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn đã sắp xếp, bố trí giáo viên và thời khóa biểu để học sinh được tự chọn môn học mình yêu thích.