Một cậu bé 14 tuổi, con trai duy nhất trong gia đình khá giả, được đưa đến Bệnh viện Tâm thần TP.HCM khám vì cha mẹ không thể tiếp tục chịu được sự đòi hỏi của con.

"Không mua bộ sưu tập nước hoa đắt tiền thì con nhảy lầu!"

Từ nhỏ, cậu bé đã được cha mẹ cưng chiều gần như tuyệt đối. Điều kiện duy nhất gia đình đặt ra là học giỏi. "Ban đầu chỉ là đòi mua đồ chơi, điện thoại. Sau đó các yêu cầu ngày càng lớn hơn. Có lúc em đòi mua xe hơi, căn hộ để ra ở riêng, đòi hàng tỉ đồng và xem đó là chuyện bình thường" - bác sĩ Nguyễn Thị Kiều Tiên, Trưởng khoa tâm lý tâm thần trẻ em Bệnh viện Tâm thần TP.HCM - kể.

Đỉnh điểm là khi cậu bé yêu cầu cha mẹ mua cho mình bộ sưu tập nước hoa đắt tiền giống một người nổi tiếng. Khi bị từ chối, cậu bé dọa tự tử. Gia đình hoảng loạn đưa con đi khám nhiều nơi, chụp chiếu thần kinh, kiểm tra não bộ nhưng không phát hiện bất thường. Sau cùng, họ được giới thiệu đến chuyên khoa tâm thần nhi. 

"Cha mẹ đến bệnh viện trong trạng thái kiệt sức và bất lực. Nhưng vấn đề không xuất hiện trong một ngày. Đó là kết quả của quá trình nuông chiều kéo dài", bác sĩ Tiên nói.

Bác sĩ Tiên cho biết hiện mỗi tháng khoa tâm lý tâm thần trẻ em Bệnh viện Tâm thần TP.HCM tiếp nhận khoảng 2.000-3.000 trẻ đến khám vì bị chứng rối loạn bướng bỉnh chống đối do được gia đình chiều chuộng quá mức. 

Theo bác sĩ Nguyễn Thanh Sang - Trưởng khoa tâm lý lâm sàng - phục hồi chức năng - y học cổ truyền Bệnh viện Nhi đồng 2, thời gian gần đây số lượng trẻ đến khám vì tình trạng này ngày càng nhiều, trung bình mỗi tháng tiếp nhận hơn 100 trường hợp.

Bác sĩ Tiên cho hay tình trạng "trẻ làm chủ cả gia đình" đang trở thành vấn đề đáng báo động trong xã hội hiện đại, nhất là ở các gia đình ít con, có điều kiện kinh tế hoặc chỉ có một con trai duy nhất.

Tại phòng khám, bác sĩ Tiên gặp nhiều trường hợp trẻ đi khám cùng cả đại gia đình. Người cầm đồ chơi, người cầm thức ăn, người cầm quạt, người cầm điện thoại để phục vụ riêng cho trẻ, thậm chí dù bệnh nhi ở tỉnh, cách xa TP.HCM nhưng cả đại gia đình bệnh nhi cùng đặt vé máy bay để đưa "con cưng", "cháu cưng" đi khám.

Không ít phụ huynh đến bệnh viện trong trạng thái kiệt sức và bất lực vì không còn kiểm soát được con nhưng vẫn khó chấp nhận rằng chính cách nuôi dạy của mình đã tạo ra vấn đề. Có những em bé khiến cả nhà kiệt sức vì phải xoay quanh cảm xúc của trẻ suốt ngày. 

Trẻ không chịu được việc bị từ chối dù là chuyện nhỏ nhất, nếu không sẽ có biểu hiện bỏ học, đập phá, dọa tự tử hoặc sử dụng hành vi cực đoan để gây áp lực tâm lý với cha mẹ. Ở tuổi lớn hơn, một số trường hợp bắt đầu liên quan đến cờ bạc online, chất kích thích hoặc các hành vi lệch chuẩn khác.

"Bé có thể hư nhưng lớn lên sẽ khác" - một ngộ nhận nguy hiểm

Bác sĩ Sang cho biết rối loạn bướng bỉnh chống đối (ODD) là rối loạn hành vi và cảm xúc thường khởi phát ở trẻ nhỏ, chủ yếu trước 8 tuổi, với các biểu hiện như hay cáu gắt, chống đối, không nghe lời, dễ nổi nóng và khó kiểm soát cảm xúc. Trẻ mắc rối loạn bướng bỉnh chống đối thường chống đối ở một hoặc nhiều môi trường khác nhau như ở nhà và ở trường học.

Tuy nhiên điều khiến nhiều bác sĩ lo ngại hiện nay là nhiều trẻ lại được "nuôi lớn" bởi chính sự nuông chiều kéo dài của gia đình. Ban đầu trẻ chỉ đòi hỏi những điều nhỏ nhặt như món đồ chơi mới, điện thoại, được đáp ứng mọi sở thích cá nhân. Mỗi lần bị từ chối, trẻ la hét, lăn lộn hoặc đập phá. Thay vì thiết lập giới hạn, người lớn lại tìm cách dỗ dành hoặc nhượng bộ để trẻ "nín cho yên nhà".

Lâu dần trẻ hình thành suy nghĩ chỉ cần phản ứng là sẽ đạt được yêu cầu, trong khi nhiều gia đình tin rằng trẻ "chưa biết gì", lớn lên tự nhiên sẽ ngoan. "Thực tế lâm sàng cho thấy điều ngược lại. Nếu một đứa trẻ không được dạy giới hạn từ sớm thì càng lớn càng khó điều chỉnh", bác sĩ Tiên khẳng định.

Hiện nay các gia đình sinh ít con hơn, điều kiện kinh tế tốt hơn nhưng cha mẹ lại bận rộn hơn. Cảm giác thiếu thời gian cho con khiến nhiều người chọn cách bù đắp bằng vật chất hoặc nhượng bộ. Ở nhiều gia đình châu Á, đặc biệt với con trai duy nhất hoặc cháu đích tôn, áp lực kỳ vọng càng lớn. Đứa trẻ được xem như "trung tâm" của cả gia đình, dẫn đến việc mọi nhu cầu đều được ưu tiên tuyệt đối.

"Yêu thương không sai. Nhưng nếu tình thương đi kèm việc xóa bỏ mọi giới hạn thì hậu quả cuối cùng chính đứa trẻ sẽ gánh", bác sĩ Tiên khuyến cáo.

Nhiều phụ huynh thường né tránh việc thiết lập nguyên tắc vì sợ con buồn, khóc hoặc nghĩ rằng yêu thương đồng nghĩa với đáp ứng mọi nhu cầu của trẻ. Trong khi đó trẻ em cần được học cách chờ đợi, chấp nhận thất vọng và hiểu rằng không phải điều gì mình muốn cũng sẽ có được. 

"Nếu từ nhỏ trẻ luôn được phục vụ và ưu tiên tuyệt đối, các kỹ năng kiểm soát cảm xúc sẽ không phát triển đầy đủ", bác sĩ Tiên phân tích.

Nhân cách của trẻ sẽ hình thành từ sớm

Theo bác sĩ Nguyễn Thị Kiều Tiên, nhân cách của một con người được hình thành từ rất sớm thông qua giáo dục gia đình, môi trường học đường và các giới hạn xã hội. Khi trẻ liên tục được miễn trừ khỏi những quy tắc bình thường, các hành vi chống đối có thể leo thang theo thời gian, thậm chí phát triển thành rối loạn nhân cách ở tuổi trưởng thành.

"Có những trường hợp đến khi cha mẹ chịu không nổi nữa thì con đã dính cờ bạc online, chất kích thích hoặc tụ tập ăn chơi. Khi đó can thiệp khó khăn hơn rất nhiều", bác sĩ Tiên cho hay.

Các bác sĩ cho rằng điều trị rối loạn bướng bỉnh chống đối không chỉ là chữa cho đứa trẻ mà còn là thay đổi cách vận hành của cả gia đình. Trong nhiều trường hợp, việc can thiệp hiệu quả nhất không phải dùng thuốc mà là trị liệu tâm lý gia đình, giúp cha mẹ và ông bà thống nhất nguyên tắc nuôi dạy con, thiết lập giới hạn rõ ràng và kiên trì thực hiện.

"Nếu không được phát hiện và can thiệp sớm, trẻ có nguy cơ hình thành các hành vi hung hăng, thiếu kỷ luật, khó hòa nhập xã hội, thậm chí dễ dẫn đến rối loạn nhân cách hoặc vi phạm pháp luật khi trưởng thành", bác sĩ Nguyễn Thanh Sang khuyến cáo.

Trẻ em cần được học rằng cuộc sống có quy tắc. Giờ ăn thì ăn, giờ ngủ thì ngủ, đến nơi công cộng phải biết giữ trật tự, muốn điều gì phải học cách chờ đợi…Chính những điều tưởng như "bình thường" ấy mới là nền tảng quan trọng để trẻ trưởng thành lành mạnh, bác sĩ Kiều Tiên cho hay.

Trẻ mắc rối loạn tăng động tăng

Ảnh hưởng của dịch COVID-19, các thiết bị điện tử được trẻ sử dụng nhiều… khiến tỉ lệ trẻ mắc tăng động có xu hướng ngày càng tăng trong thời gian gần đây.