Đây cũng là dịp nhìn lại chặng đường 50 năm hình thành và phát triển của Thanh niên xung phong TP, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới trong bối cảnh đô thị thông minh và chuyển đổi số.

"Sinh ra từ yêu cầu của lịch sử"

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS Triệu Đỗ Hồng Phước - Bí thư Đảng ủy, Chỉ huy trưởng Lực lượng Thanh niên xung phong TP.HCM - nhấn mạnh Lực lượng Thanh niên xung phong TP được hình thành không phải từ một ý tưởng hành chính đơn thuần mà từ đòi hỏi cấp bách của lịch sử sau ngày đất nước thống nhất…

Từ những ngày đầu sau năm 1975, TP.HCM đã thành lập lực lượng Thanh niên xung phong quy mô lớn với hàng vạn đội viên. Đây cũng là địa phương duy nhất trong cả nước tổ chức Thanh niên xung phong theo mô hình hệ thống chỉ huy tập trung, thống nhất, gần tương tự như trong quân đội (ban chỉ huy, các tổng đội, liên đội, đại đội, trung đội, tiểu đội).

Cầm cuốc, cầm xẻng mà đi ra chiến trường! Những ký ức sống động của trung tướng Võ Viết Thanh - nguyên chủ tịch UBND TP.HCM, nguyên chỉ huy trưởng Lực lượng Thanh niên xung phong thành phố - mang đến hội thảo góc nhìn đầy xúc cảm. Ông kể từ năm 1959 khi còn là học sinh, ông đã rời gia đình vào chiến khu tham gia kháng chiến. Sau ngày đất nước thống nhất, chưa kịp ổn định ông tiếp tục cùng lực lượng Thanh niên xung phong lên đường ra những vùng đất mới.

Ở đó những người trẻ đã khai hoang, phục hóa, dựng nên những vùng kinh tế mới trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Có những đêm mưa lán trại bị tốc mái, tiếng ếch nhái, côn trùng vang lên giữa rừng sâu khiến nỗi nhớ nhà dâng trào. Không ít người bỏ cuộc giữa chừng nhưng cũng có nhiều người quay lại, tiếp tục gắn bó. "Chúng tôi không trách mà cảm thông bởi ai cũng phải vượt qua chính mình", ông Thanh chia sẻ.

Một trong những dấu ấn được nhắc lại nhiều tại hội thảo là công trình phục hồi rừng ngập mặn Cần Giờ. Sau chiến tranh, khu Rừng Sác gần như bị xóa sổ bởi chất độc hóa học.

Năm 1978, các đơn vị Thanh niên xung phong đã vào tận vùng U Minh thu gom từng trái đước mang về trồng trên diện tích hơn 30.000ha đất chết. Hai thập niên sau, khu rừng ấy được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới - một minh chứng cho sức người và ý chí bền bỉ.

Phát biểu tại đây, ông Phạm Chánh Trực - nguyên phó bí thư thường trực Thành ủy TP.HCM - cho rằng điểm khác biệt lớn nhất của Thanh niên xung phong TP là tính chất "lực lượng dự bị xã hội đặc biệt". Theo ông, Thanh niên xung phong không chỉ thực hiện nhiệm vụ chính trị - xã hội mà còn tham gia lao động sản xuất, tạo sinh kế cho thanh niên, nhất là những đối tượng yếu thế.

Họ đảm nhận những công việc "khó xã hội hóa", ít hấp dẫn khu vực tư nhân nhưng lại rất cần thiết cho đô thị như: hỗ trợ trật tự đô thị, điều tiết giao thông; phòng chống tệ nạn xã hội; tiếp nhận, giáo dục người lầm lỗi; bảo vệ môi trường, quản lý rừng ngập mặn, ứng phó thiên tai, dịch bệnh… Trong đại dịch COVID-19, lực lượng Thanh niên xung phong tiếp tục là một trong những "lá chắn mềm" góp phần giữ ổn định xã hội.

"Đây là mô hình kết hợp giữa lao động - giáo dục - quản lý xã hội rất đặc thù, cần được nhìn nhận đúng và phát huy trong bối cảnh mới", ông Trực nhấn mạnh.

Tái định vị trong đô thị thông minh

Một nội dung lớn được thảo luận là vai trò của Thanh niên xung phong trong quá trình xây dựng đô thị thông minh. ThS Phạm Bình An - Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM - nhận định trong một đô thị đặc biệt như TP.HCM, Thanh niên xung phong cần được nhìn nhận như lực lượng nòng cốt góp phần bảo đảm ổn định xã hội và vận hành hiệu quả hệ thống đô thị.

"Không chỉ là lực lượng xung kích, Thanh niên xung phong còn có thể đóng vai trò liên kết vùng và tham gia vào các trụ cột phát triển của thành phố", ông nói. Ông cũng cho rằng cần hành lang pháp lý và cơ chế đặc thù song rất cần tháo gỡ những nút thắt về thể chế để làm được vai trò ấy.

Ông Doãn Đức Hảo - Vụ trưởng Vụ Công tác thanh niên và bình đẳng giới (Bộ Nội vụ) - cho rằng việc xác định rõ địa vị pháp lý của Thanh niên xung phong trong lĩnh vực kinh tế là rất quan trọng. "Cần hoàn thiện cơ chế theo hướng vừa bảo đảm tính tự chủ vừa giữ vững bản chất phục vụ cộng đồng của lực lượng Thanh niên xung phong", ông đề xuất.

Gợi lại ký ức sâu sắc về hình ảnh Thanh niên xung phong, bà Nguyễn Thị Quyết Tâm - nguyên phó bí thư Thành ủy TP.HCM, nguyên chủ tịch HĐND thành phố - bày tỏ từ Trường Sơn đến đời sống đô thị hôm nay, màu áo Thanh niên xung phong luôn hiện diện. "Nhắc đến các chương trình "3 giảm", người dân TP thường nghĩ ngay đến Thanh niên xung phong. Và còn nhiều chương trình khác gắn bó mật thiết với đời sống người dân", bà Tâm nói.

Hành trình nửa thế kỷ của Lực lượng Thanh niên xung phong TP.HCM

Từ chiến tranh đến thời bình, Lực lượng Thanh niên xung phong đã góp phần tạo nên diện mạo mới cho thành phố, với những cống hiến bền bỉ và âm thầm.