Tuy cùng mang một biến thể gây bệnh, nhưng nguy cơ biểu hiện bệnh và khả năng di truyền cho con của mỗi người lại hoàn toàn khác nhau.

Một người mất thị lực, cả gia đình đi xét nghiệm và phát hiện cùng mang biến thể gây bệnh

Bệnh nhân là anh N.X.P. (31 tuổi, Đà Nẵng) đến thực hiện xét nghiệm di truyền bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber (Leber Hereditary Optic Neuropathy - LHON).

Anh P. cho biết bản thân hoàn toàn khỏe mạnh, chưa từng gặp bất kỳ vấn đề nào về thị lực. Tuy nhiên khoảng 15 năm trước, anh trai của anh bất ngờ giảm thị lực nhanh chóng và mất thị lực hoàn toàn khi mới 21 tuổi.

Kết quả xét nghiệm phân tích ADN ti thể (mtDNA) trước đó xác định người anh mang biến thể m.11778G>A trên gene MT-ND4 với tỉ lệ đột biến 100%, được phân loại là biến thể gây bệnh, từ đó được chẩn đoán mắc bệnh thần kinh thị giác di truyền leber.

Sau khi xem xét tiền sử gia đình, chuyên gia di truyền khuyến nghị các thành viên nên thực hiện tư vấn và xét nghiệm di truyền để đánh giá nguy cơ mang gene cũng như nguy cơ mắc bệnh.

Theo ThS Luyện Thị Thanh Nga - Trung tâm Xét nghiệm MEDLATEC, gia đình đã quyết định thực hiện xét nghiệm bằng phương pháp giải trình tự gene thế hệ mới, khảo sát toàn bộ ADN ti thể nhằm xác định các biến thể gây bệnh.

Kết quả cho thấy nhiều thành viên trong gia đình đều mang biến thể NC_012920.1: m.11778G>A - biến thể phổ biến nhất gây bệnh thần kinh thị giác leber. Cụ thể:

• Mẹ: mang biến thể m.11778G>A, tỉ lệ ADN ti thể đột biến 47%;

• Chị gái: 74%;

• Con trai lớn của chị gái (11 tuổi): 100%;

• Con trai nhỏ của chị gái (7 tuổi): 92%;

• Anh N.X.P: 12%.

Dựa trên kết quả này, các bác sĩ xác định anh P. là người mang biến thể gây bệnh, nhưng hiện chưa có biểu hiện lâm sàng và tiến hành tư vấn di truyền cho toàn bộ gia đình.

Cả gia đình mang gene bệnh, ai có nguy cơ truyền bệnh cho thế hệ sau? 

Sau khi phân tích kết quả xét nghiệm, ThS Luyện Thị Thanh Nga tư vấn cụ thể cho từng thành viên, cụ thể:

- Người anh đã mắc bệnh: Không truyền biến thể gây bệnh cho con.

Hiện nay chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu đối với bệnh. Người bệnh chủ yếu được hỗ trợ bằng các phương tiện trợ giúp thị giác và phục hồi chức năng.

Điều đáng chú ý là mặc dù đã mắc bệnh, nhưng người anh hoàn toàn không truyền biến thể gây bệnh cho con. Hiện anh đã có một con gái 6 tuổi khỏe mạnh và có thể yên tâm sinh thêm con mà không làm tăng nguy cơ di truyền bệnh.

- Mẹ và chị gái: Nguy cơ biểu hiện bệnh thấp nhưng chắc chắn truyền biến thể cho con.

Mẹ và chị gái đều được xác định mang biến thể gây bệnh, tuy nhiên nguy cơ mất thị lực tương đối thấp (dưới 10%). Bác sĩ khuyến cáo hai thành viên cần:

• Khám mắt định kỳ và theo dõi thị lực;

• Đi khám ngay khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường;

• Không hút thuốc lá;

• Hạn chế rượu bia;

• Tránh tiếp xúc với khói và các yếu tố làm tăng stress oxy hóa.

Về phía chị gái, nếu sinh con thì tất cả con (cả trai và gái) đều sẽ nhận biến thể gây bệnh. Vì vậy nếu có nhu cầu sinh con nhưng không muốn truyền gene bệnh cho con, các bác sĩ sẽ tư vấn giải pháp hỗ trợ sinh sản là xin noãn để thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) theo chỉ định chuyên môn.

- Hai cháu trai (con của chị gái): Chưa có triệu chứng nhưng cần theo dõi chặt chẽ.

Hai bé trai 11 tuổi và 7 tuổi hiện chưa ghi nhận bất thường về thị lực. Tuy nhiên cả hai đều có tỉ lệ ADN ti thể đột biến rất cao (100% và 92%), do đó nguy cơ bị mất thị lực trong tương lai khá cao (lên tới 50%).

Bác sĩ khuyến cáo hai con của chị gái cần:

• Khám chuyên khoa mắt định kỳ;

• Theo dõi sát các dấu hiệu giảm thị lực;

• Duy trì lối sống lành mạnh;

• Không hút thuốc lá;

• Tránh tiếp xúc với khói độc hại;

• Tăng cường thực phẩm giàu chất chống oxy hóa.

Do là nam giới, hai bé sẽ không truyền biến thể gây bệnh cho con trong tương lai.

- Anh P.: Mang gene nhưng nguy cơ thấp và không truyền bệnh cho con.

Anh P. hiện 31 tuổi, chưa xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào về mắt. Kết quả xét nghiệm cho thấy tỉ lệ ADN ti thể đột biến chỉ 12%, thấp hơn nhiều so với các thành viên khác trong gia đình. Theo các nghiên cứu hiện nay, người có tỉ lệ ADN ti thể đột biến thấp thường có nguy cơ biểu hiện bệnh thấp hơn, tuy nhiên vẫn cần được theo dõi định kỳ.

Tương tự các thành viên nam khác trong gia đình, anh P. sẽ không truyền biến thể gây bệnh cho con.

Vì sao trong cùng gia đình có người truyền bệnh cho con, có người lại không?

Theo ThS Nga, bệnh thần kinh thị giác leber là bệnh di truyền theo dòng mẹ vì nguyên nhân gây bệnh nằm trên ADN ti thể.

Trong quá trình thụ tinh, cả trứng và tinh trùng đều chứa ti thể. Tuy nhiên sau khi tinh trùng xâm nhập vào trứng, các ti thể của tinh trùng sẽ bị loại bỏ. Do đó hợp tử gần như chỉ nhận toàn bộ ADN ti thể từ tế bào trứng của người mẹ.

Chính cơ chế này tạo nên quy luật di truyền đặc trưng:

• Người mẹ mang đột biến ADN ti thể: Tất cả con đều nhận biến thể gây bệnh.

• Người bố mang đột biến ADN ti thể: Không truyền biến thể này cho bất kỳ người con nào.

Đây cũng là lý do trong gia đình anh P., người mẹ và chị gái truyền biến thể gây bệnh cho con, trong khi người anh trai, anh P. và hai cháu trai sẽ không truyền biến thể này cho thế hệ sau.

Lần đầu tạo chó chỉnh sửa gene giảm dị ứng cho người

Hai chú chó Beagle được chỉnh sửa gene để loại bỏ một trong những protein gây dị ứng phổ biến nhất ở chó, đang mở ra hy vọng mới cho người yêu thú cưng.