Sửa Luật Người khuyết tật: Thêm cơ hội cho người khuyết tật hòa nhập vào đời sống xã hội

Dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trẻ em, Luật Người khuyết tật, Luật Khám bệnh, chữa bệnh, Luật Dược, Luật Người cao tuổi và Luật Bảo hiểm y tế đang được Quốc hội xem xét và dự kiến thông qua tại kỳ họp lần này.

Trong đó, nội dung sửa đổi Luật Người khuyết tật đặt ra hai vấn đề đáng quan tâm: sự tham gia của người khuyết tật trong quá trình xác định mức độ khuyết tật và trách nhiệm cung cấp các chương trình truyền hình có phụ đề, phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu.

Một "chiếc ghế" trong hội đồng xác định mức độ khuyết tật

Giấy xác nhận khuyết tật là căn cứ pháp lý quan trọng để người khuyết tật tiếp cận các chính sách về trợ giúp xã hội, bảo hiểm y tế, giáo dục, đào tạo nghề, giao thông và nhiều lĩnh vực khác theo quy định của pháp luật.

Theo Luật Người khuyết tật 2010, việc xác định mức độ khuyết tật chủ yếu được thực hiện thông qua Hội đồng xác định mức độ khuyết tật cấp xã. Điều 16 của luật này quy định một trong những thành phần của Hội đồng là người đứng đầu tổ chức của người khuyết tật cấp xã tại những địa phương có tổ chức này.

Sự tham gia này không đơn thuần là một yêu cầu về thành phần Hội đồng, mà còn là cơ chế quan trọng để người khuyết tật có tiếng nói trong quá trình đánh giá, xác định mức độ khuyết tật - một quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận chính sách và dịch vụ của chính họ.

Tại bản dự thảo luật trình Quốc hội, Hội đồng xác định mức độ khuyết tật cấp xã vẫn được duy trì; tuy nhiên, dự thảo quy định theo hướng giao Chính phủ quy định cụ thể về thành phần, tổ chức và hoạt động của Hội đồng; thủ tục xác định, xác định lại mức độ khuyết tật và cấp, cấp lại, thu hồi giấy xác nhận khuyết tật. 

Việc chuyển những nội dung mang tính kỹ thuật, thủ tục sang văn bản quy định chi tiết có thể tạo thuận lợi cho quá trình tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc giao Chính phủ quy định cụ thể về tổ chức, hoạt động của Hội đồng với việc tiếp tục ghi nhận trong luật những nguyên tắc và cơ chế bảo đảm quyền cơ bản.

Đặc biệt, sự tham gia của đại diện tổ chức của người khuyết tật không chỉ là vấn đề tổ chức bộ máy, mà còn là một cơ chế bảo đảm quyền đã được pháp luật ghi nhận.

Theo kết quả Điều tra người khuyết tật năm 2023, tỉ lệ người khuyết tật được cấp giấy xác nhận khuyết tật, theo số liệu điều tra, mới đạt 69,6%.

Điều này cho thấy vẫn còn một bộ phận đáng kể người khuyết tật chưa có giấy tờ xác nhận, có thể gặp khó khăn khi tiếp cận những chính sách yêu cầu phải có giấy xác nhận khuyết tật.

Bên cạnh đó, thực tiễn hoạt động hỗ trợ và nghiên cứu trong lĩnh vực người khuyết tật cho thấy việc đánh giá một số dạng khuyết tật, nhất là khuyết tật trí tuệ, khuyết tật thần kinh, tâm thần, đòi hỏi phương pháp đánh giá phù hợp, có xem xét đến những khó khăn trong sinh hoạt và các yếu tố xã hội, môi trường có liên quan.

Trong quá trình này, đại diện tổ chức của người khuyết tật, với kinh nghiệm thực tiễn và hiểu biết về những rào cản mà người khuyết tật gặp phải, có thể bổ sung góc nhìn cần thiết cho hoạt động đánh giá của Hội đồng, góp phần nâng cao tính khách quan, toàn diện mà không thay thế vai trò chuyên môn của các thành viên khác.

Việc tiếp tục duy trì cơ chế tham gia của tổ chức của người khuyết tật cũng phù hợp với tinh thần Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật (CRPD). 

Cùng với đó, Quyết định số 916/QĐ-TTg ngày 21-5-2026 của Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra định hướng nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về người khuyết tật theo cách tiếp cận dựa trên quyền, coi người khuyết tật là chủ thể quyền, không chỉ là đối tượng bảo trợ xã hội; chuyển từ tiếp cận y tế sang tiếp cận xã hội, đa chiều.

Kết luận số 119-KL/TW ngày 20-1-2025 của Bộ Chính trị cũng xác định một số luật quy định về quyền con người, quyền công dân cần được quy định cụ thể, thay vì chỉ dừng ở những vấn đề khung.

Do đó, việc tiếp tục ghi nhận trong luật nguyên tắc có sự tham gia của đại diện tổ chức của người khuyết tật trong Hội đồng không mâu thuẫn với yêu cầu tinh gọn, mà là cách duy trì một cơ chế bảo đảm quyền đã được luật định; những nội dung về tổ chức và thực hiện cụ thể vẫn có thể giao Chính phủ quy định.

Từ những cơ sở trên, theo tác giả, cần tiếp tục quy định trực tiếp trong luật yêu cầu Hội đồng phải có sự tham gia của đại diện tổ chức của người khuyết tật tại địa phương nơi có tổ chức này, thay vì giao toàn bộ việc xác định thành phần Hội đồng cho Chính phủ.

Đối với những địa phương chưa có tổ chức của người khuyết tật cấp xã, cần nghiên cứu cơ chế tham gia hoặc tham vấn phù hợp của tổ chức cấp tỉnh hoặc đại diện người khuyết tật.

Bên cạnh thành phần và nguyên tắc hoạt động của Hội đồng, những quyền cơ bản của người khuyết tật trong quá trình xác định mức độ khuyết tật cũng cần tiếp tục được ghi nhận tại luật.

Trong đó, cần bảo đảm quyền đề nghị xác định, xác định lại mức độ khuyết tật; được thông báo kết luận bằng hình thức phù hợp và được cấp giấy xác nhận khuyết tật theo quy định, không phân biệt mức độ khuyết tật.

Đồng thời, cần bổ sung yêu cầu cơ quan có thẩm quyền phải trả lời bằng văn bản, nêu rõ lý do trong trường hợp từ chối tiếp nhận, giải quyết hồ sơ hoặc không cấp giấy xác nhận, nhằm tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Quy định rõ trách nhiệm của Đài Truyền hình Việt Nam là cần thiết

Quyền tiếp cận thông tin là một khía cạnh quan trọng khác cần được quan tâm trong quá trình sửa đổi Luật Người khuyết tật. Khi một bản tin cảnh báo bão lũ được phát sóng, phần lớn khán giả có thể nghe và nắm bắt ngay những thông tin quan trọng.

Nhưng đối với người điếc và người khuyết tật nghe, nếu không có phụ đề hoặc phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, việc tiếp nhận đầy đủ thông tin có thể gặp nhiều trở ngại.

Đặc biệt, trong những tình huống thiên tai, dịch bệnh hoặc sự cố khẩn cấp, khả năng tiếp cận thông tin kịp thời không chỉ đáp ứng nhu cầu cập nhật tin tức, mà còn liên quan trực tiếp đến sự an toàn của người khuyết tật.

Nhận thức được tầm quan trọng đó, khoản 2 Điều 43 Luật Người khuyết tật năm 2010 đã quy định trách nhiệm của Đài Truyền hình Việt Nam trong việc thực hiện các chương trình phát sóng có phụ đề tiếng Việt và ngôn ngữ ký hiệu dành cho người khuyết tật theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.

Đây là một trong những cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người khuyết tật thông qua truyền hình.

Tuy nhiên, bản dự thảo ban đầu của dự luật lược bỏ nội dung này, chỉ giữ lại quy định về trách nhiệm của cơ quan báo chí trong việc phản ánh đời sống vật chất và tinh thần của người khuyết tật.

Đáng mừng là sau quá trình lấy ý kiến, bản dự thảo mới nhất đã tiếp thu, chỉnh lý, bổ sung quy định về trách nhiệm của Đài Truyền hình Việt Nam trong luật.

Theo tôi, nội dung này cần tiếp tục giữ lại trong quá trình thảo luận và hoàn thiện theo hướng: "Đài Truyền hình Việt Nam có trách nhiệm thực hiện các chương trình phát sóng có phụ đề tiếng Việt và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu dành cho người khuyết tật, trong đó phải bảo đảm đối với các chương trình thời sự chính hằng ngày và thông tin cảnh báo, ứng phó tình huống khẩn cấp".

Đồng thời, cần khuyến khích các cơ quan báo chí khác có hoạt động truyền hình thực hiện phụ đề và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu; giao Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quy định cụ thể các chương trình bắt buộc, thời lượng và lộ trình thực hiện.

Việc xác định lộ trình phù hợp sẽ tạo điều kiện để các cơ quan truyền hình chủ động chuẩn bị nguồn lực, nhân sự và điều kiện kỹ thuật, đồng thời từng bước mở rộng các chương trình dễ tiếp cận cho người khuyết tật.

Khi cánh cửa việc làm cho người khuyết tật thêm rộng mở

Hơn 500 người lao động đã tham gia Ngày hội việc làm cho người khuyết tật trên địa bàn TP.HCM và Ngày hội việc làm cho người lao động trên địa bàn phường Xuân Hòa sáng 23-9.