Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, có 15 tỉnh thành trong diện thí điểm gắn với kế hoạch các địa phương sắp xếp, sáp nhập trường học để phù hợp với chính quyền địa phương hai cấp; tinh gọn đầu mối quản lý, giảm biên chế quản lý giáo dục, tăng biên chế trực tiếp giảng dạy; giữ ổn định quy mô học sinh ở các điểm trường.

Kế hoạch lộ trình đến trước ngày 30-8 hoàn thành giai đoạn thí điểm, bộ máy tổ chức và phương án quản trị trường học để vận hành ngay từ đầu năm học 2026-2027; và trước 30-4-2027 hoàn thiện sắp xếp mạng lưới trường học, phấn đấu giảm ít nhất 30% đầu mối cơ sở giáo dục công lập hiện có. 

Theo các chuyên gia, cùng với quyết định sáp nhập, cần xây dựng khung năng lực quản trị đối với hiệu trưởng và các chương trình bồi dưỡng quản trị về sự thay đổi.

Cơ hội để xây dựng nhà trường hiện đại hơn

Ngày 20-7, Báo điện tử Tuổi Trẻ trao đổi với TS Hoàng Ngọc Vinh, chuyên gia giáo dục. Ông Vinh nhận định chung sáp nhập trường học là cơ hội để xây dựng những nhà trường hiện đại hơn, chứ không chỉ lớn hơn.

TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng song song với sáp nhập trường học là chuẩn bị cho quản trị sự thay đổi, tránh những xáo trộn kéo dài trong chính các trường.

"Nếu đặt mục tiêu phấn đấu giảm ít nhất 30% đầu mối cơ sở giáo dục công lập hiện có và thực hiện được thì mới giải quyết phần dễ nhất. Thách thức thực sự chỉ bắt đầu sau khi quyết định sáp nhập trường học có hiệu lực", ông Vinh nhấn mạnh.

Chỉ ra thách thức, chuyên gia này liệt kê: sau sáp nhập, thay đổi quy mô nhà trường, quy mô quản trị, văn hóa tổ chức. 

Cụ thể, một hiệu trưởng quản lý thêm học sinh, giáo viên và phải điều hành nhiều điểm trường, nhiều tổ chuyên môn, nhiều nhóm lợi ích và nhiều kỳ vọng khác nhau của phụ huynh; cơ cấu lãnh đạo cũng thay đổi dễ phát sinh tâm lý so bì hoặc mất động lực nếu thiếu minh bạch; chưa kể văn hóa tổ chức, vì mỗi trường có truyền thống khác nhau.

"Khi sáp nhập lại, nếu không xây dựng được giá trị chung thì sự tồn tại nhà trường mới như phép cộng cơ hội của các trường cũ và hàng loạt thay đổi. Đặc biệt hiệu trưởng không thể điều hành theo lối chung chung, mà phải biết phân quyền, sử dụng dữ liệu, phát triển đội ngũ. 

Sáp nhập không phải chỉ thay đổi "cái vỏ" tổ chức, mà làm thay đổi gần như toàn bộ hệ sinh thái vận hành của trường", ông Vinh đánh giá.

Theo một giáo viên THPT ở TP.HCM ủng hộ sắp xếp trường học nhưng mong muốn tính toán làm sao để những giáo viên trẻ có năng lực có cơ hội để thể hiện. Giáo viên này lo ngại sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông và giáo dục thường xuyên công lập có thể tự đóng cánh cửa của những giáo viên trẻ có năng lực. 

Giáo viên này bày tỏ: "Nếu chỉ sắp xếp nhân sự theo kiểu hạ bậc cơ học từ trên xuống, tôi lo rằng cánh cửa cơ hội cho giáo viên trẻ có năng lực sẽ đóng lại, và ngược lại sẽ xuất hiện tâm lý đối phó, giữ ghế ở những nhân sự cũ vốn đã quen lối mòn. 

Bài toán sáp nhập trường học tại các địa phương thí điểm không đơn thuần là bớt đi một cái tên hay một con dấu, mà cần thiết thay đổi tư duy quản trị. Khi quy mô trường lớp phình to, áp lực đè nặng lên ban giám hiệu sẽ tăng cấp số nhân, đòi hỏi tư duy công nghệ và năng lực điều hành vượt trội".

Cần có bộ tiêu chí tuyển chọn quản lý

Giáo viên này nhận định điều tiên quyết để tinh gọn trường học đạt mục tiêu, gắn với nâng chất lượng dạy học như kỳ vọng: "Đó là phải xây dựng được bộ tiêu chí tuyển chọn quản lý mới, dựa trên năng lực thực tế, kết hợp với các chính sách hỗ trợ dôi dư hợp tình hợp lý. Đừng để việc sáp nhập chỉ đẹp trên các con số báo cáo".

Đồng quan điểm, TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng có không ít hiệu trưởng chưa được đào tạo bài bản về năng lực quản trị nhà trường hiện đại, quản lý vận hành trường bằng… kinh nghiệm cá nhân.

Ông Vinh phân tích: "Cách làm đó có thể tạm đủ với trường nhỏ nhưng sẽ dễ lúng túng khi điều hành một tổ chức lớn hơn, phức tạp hơn và nhiều xung đột lợi ích sau sáp nhập. 

Nếu điều hành bằng kinh nghiệm cũ trong một bối cảnh hoàn toàn mới, gây ra những rủi ro như tâm lý bất an của giáo viên, cạnh tranh ngầm giữa các nhóm từ các trường cũ, giảm động lực làm việc, suy giảm niềm tin vào lãnh đạo và mất dần bản sắc của nhà trường".

Dẫn ra kinh nghiệm của nhiều quốc gia ở mỗi đợt tái cấu trúc hệ thống trường học đều gắn với chương trình phát triển năng lực lãnh đạo, ông Vinh nói khi triển khai mô hình tự quản trường học, Singapore đầu tư mạnh cho đào tạo hiệu trưởng trước khi trao thêm quyền tự chủ. 

Hay nhiều bang ở Canada và Anh cũng yêu cầu lãnh đạo được bồi dưỡng về quản trị sự thay đổi, quản trị nhân sự, truyền thông nội bộ…

"Điều quan trọng hơn là cách đánh giá kết quả sáp nhập. Thành công không thể chỉ đo bằng số đầu mối giảm đi hay số biên chế được tinh giản. 

Điều quan trọng là chất lượng dạy học có được nâng lên hay không, giáo viên có làm việc hiệu quả hơn không, học sinh có tiến bộ hơn không, phụ huynh có hài lòng hơn không và nhà trường có vận hành minh bạch, hiệu quả hơn không. Đó mới là quản trị theo kết quả đầu ra, thay vì chỉ quản lý đầu vào và quy trình.

Vì vậy, cùng với quyết định sáp nhập, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xây dựng khung năng lực quản trị đối với hiệu trưởng trường học sau sáp nhập và triển khai chương trình bồi dưỡng bắt buộc về quản trị sự thay đổi trước khi thực hiện sắp xếp", ông Vinh nhấn mạnh.

Chỉ sáp nhập điểm trường trong phạm vi 1 đơn vị hành chính cấp xã

Theo định hướng của Chính phủ, việc sắp xếp lại các cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông phải bảo đảm mỗi đơn vị hành chính cấp xã có ít nhất một trường mầm non, một trường tiểu học và một trường trung học cơ sở.