Sáng 14-8, hơn 300 thí sinh tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang đã hoàn thành bài thi môn ngữ văn.

Phần đọc hiểu của đề thi môn ngữ văn đã sử dụng đoạn trích "Những 'mặt trận vô hình' của an ninh văn hóa" của đại biểu, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, làm ngữ liệu chính.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại biểu Bùi Hoài Sơn bày tỏ bất ngờ xen lẫn niềm vui và xúc động. Ông chia sẻ với một người làm nghiên cứu, hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, đây là niềm vui đặc biệt, bởi những suy nghĩ vốn được viết ra từ góc độ chuyên môn đã có cơ hội đi đến với các em học sinh theo một cách rất tự nhiên, gần gũi.

Theo ông, an ninh văn hóa nghe có vẻ là khái niệm học thuật nhưng những biểu hiện lại hiện diện hằng ngày trong đời sống người trẻ. Đó là từ mạng xã hội, tin giả, các sản phẩm giải trí xuyên biên giới, thuật toán đề xuất nội dung, cho đến cách chúng ta tiếp nhận những giá trị và lối sống mới.

"Ngược lại, đó là một cách để môn ngữ văn kết nối sâu hơn với những vấn đề của đời sống đương đại, giúp các em không chỉ đọc hiểu một văn bản mà còn suy nghĩ về chính môi trường văn hóa đang sống", ông Sơn nêu.

"Mong các em nhìn đời sống xung quanh bằng sự tỉnh táo và có trách nhiệm hơn"

* Ở câu 2 phần đọc hiểu yêu cầu thí sinh chỉ ra những đặc trưng của an ninh phi truyền thống trong đoạn văn được trích dẫn. Vậy, theo ông đâu là những đặc trưng cần chú ý nhất?

- Trong đoạn trích đã nhấn mạnh một số đặc trưng rất quan trọng của các nguy cơ an ninh phi truyền thống.

Đó là thường vượt qua ranh giới quốc gia, có khả năng lan truyền rất nhanh, liên quan đến nhiều chủ thể, khó xác định chính xác nguồn phát. Đồng thời luôn có sự đan xen giữa yếu tố bên trong và bên ngoài, giữa mục đích kinh tế, công nghệ với những tác động xã hội, chính trị và văn hóa.

Tôi cho rằng chính những đặc trưng này làm cho thách thức an ninh trong thời đại ngày nay trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Khi viết bài, tôi lựa chọn các đặc trưng này vì giúp lý giải khá rõ những gì đang xảy ra trong không gian văn hóa số.

Thực tế, một video giả mạo có thể được tạo ra ở bất cứ đâu nhưng chỉ sau vài giờ đã tiếp cận hàng triệu người ở nhiều quốc gia. Một thuật toán vốn được thiết kế vì mục tiêu thương mại có thể dần dần tác động đến thị hiếu, ngôn ngữ, hành vi, thậm chí cách con người đánh giá đúng - sai.

Khi đó, sẽ rất khó phân biệt đâu chỉ là vấn đề công nghệ, đâu là kinh tế và đâu đã trở thành vấn đề văn hóa, xã hội.

Chính tính xuyên biên giới, tốc độ lan truyền và sự đan xen nhiều chiều ấy đòi hỏi cách tiếp cận mới. Cụ thể, không chỉ xử lý khi sự việc đã xảy ra, mà phải tăng khả năng dự báo, phòng ngừa, xây dựng sức đề kháng văn hóa từ mỗi cá nhân, toàn xã hội.

* Trong câu 3 yêu cầu thí sinh nêu về ý nghĩa của hai từ "hấp thụ" và "chuyển hóa". Vậy ý nghĩa của hai từ này nên được hiểu thế nào cho chính xác?

- Tôi sử dụng hai từ "hấp thụ" và "chuyển hóa" trong đoạn văn với chủ ý nhấn mạnh bảo vệ văn hóa không đồng nghĩa với dựng lên những bức tường để ngăn mọi ảnh hưởng từ bên ngoài.

Trong thế giới hội nhập sâu rộng, việc giao lưu, tiếp biến văn hóa là tất yếu và cũng là một nguồn lực rất quan trọng để làm giàu cho mỗi nền văn hóa. Do vậy, vấn đề không phải có tiếp nhận hay không mà tiếp nhận như thế nào.

"Hấp thụ" trước hết là khả năng tiếp nhận một cách có ý thức, chọn lọc. Chúng ta hiểu cái mới, đối thoại với cái mới, nhận ra trong đó điều gì tiến bộ, nhân văn, phù hợp với mình, thay vì hoặc khước từ tất cả hoặc tiếp nhận một cách thụ động.

Còn "chuyển hóa" là bước cao hơn, biến những giá trị tiếp nhận được thành một phần của năng lực sáng tạo và sức mạnh nội sinh.

Một nền văn hóa mạnh không phải là nền văn hóa không chịu ảnh hưởng mà có đủ bản lĩnh để chọn lọc cái hay của thế giới, sau đó biến cái hay thành nguồn lực cho sự phát triển của chính mình.

Điều tôi mong muốn nhất không phải các em nhớ được bao nhiêu khái niệm về an ninh văn hóa, mà sau khi đọc đoạn văn, các em có thể nhìn đời sống xung quanh mình bằng sự tỉnh táo và có trách nhiệm hơn.

Tôi cũng mong các em hiểu bảo vệ văn hóa không phải công việc riêng của Nhà nước, những người làm văn hóa hay của các cơ quan quản lý mà mỗi người đều tham gia bằng hành động nhỏ.

Nếu những người trẻ có tri thức, bản lĩnh văn hóa, ý thức trách nhiệm, đó chính là một trong những "lá chắn" bền vững nhất của an ninh văn hóa. Xa hơn tôi mong các em tự tin rằng mình hoàn toàn có thể vừa là công dân Việt Nam giàu bản sắc, vừa là các công dân toàn cầu sáng tạo, nhân văn.

Trung thực giúp khẳng định giá trị của con người

* Đề thi đặt vấn đề: "Việc đưa tin xấu độc, tin chưa kiểm chứng và phát tán các video giả mạo đã ảnh hưởng tiêu cực đến niềm tin xã hội. Từ góc nhìn của người trẻ, anh/chị viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ về sự cần thiết phải trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin".

Đây cũng là nội dung bài viết của ông hướng tới. Ông đánh giá thế nào về đề thi lần này?

- Trung thực là một trong những giá trị nền tảng của đời sống văn hóa và cũng là điều kiện rất quan trọng để tạo dựng niềm tin xã hội. Trong môi trường số hiện nay, khi bất kỳ ai cũng có thể trở thành người tạo ra, chỉnh sửa, lan truyền thông tin, yêu cầu về sự trung thực càng trở nên cấp thiết.

Một thông tin sai lệch, một hình ảnh bị cắt ghép, một câu chuyện được cố tình đẩy theo hướng giật gân có thể tạo ra những hệ quả rất lớn, không chỉ đối với một cá nhân mà còn ảnh hưởng đến nhận thức, tâm lý và các chuẩn mực của cộng đồng.

Vì thế, an ninh văn hóa ở một khía cạnh rất cụ thể chính là bảo vệ sự thật, bảo vệ niềm tin và bảo vệ những chuẩn mực đạo đức trong quá trình chúng ta tạo ra và sử dụng thông tin.

Điều tôi muốn gửi gắm tới các em thí sinh là trong một thế giới mà công nghệ, đặc biệt trí tuệ nhân tạo có thể giúp chúng ta tạo ra nội dung rất nhanh, rất thuyết phục, thì trung thực càng trở thành một phẩm chất quan trọng để khẳng định giá trị của con người.

Các em hãy tập thói quen kiểm chứng trước khi tin, suy nghĩ trước khi chia sẻ, tôn trọng sự thật khi viết và dũng cảm chịu trách nhiệm về điều mình nói.

Điểm số của một kỳ thi rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn từ những bài học trong nhà trường, các em hình thành được một nhân cách trung thực, một bản lĩnh văn hóa và một tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Đó mới là hành trang lâu dài để các em bước vào cuộc sống.

Đề thi lại môn văn tại trường chuyên Tuyên Quang hỏi về tin giả, sự trung thực

Sáng 14-8, hơn 300 thí sinh tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang đã hoàn thành bài thi môn ngữ văn, bài thi đầu tiên trong kỳ thi tốt nghiệp lại.