Phóng to

“Đã nuôi cá là leo lên lưng cọp, được thì phất, còn không thì đi ăn mày...!”

TTCT - Ở vùng nuôi 500ha cá tra ở Thốt Nốt (TP Cần Thơ), đi đến đâu tôi cũng nghe bà con bàn chuyện về cá.

Từ đầu vàm kênh Bò Ót cho đến cuối ngọn các con kênh tẻ, ao liền ao, ao lấn ruộng, ao đẩy vườn tược nhà cửa ra xa bờ kênh để nhường chỗ cho các trang trại cá mọc lên.

Chị Năm bán cà phê ngay đầu vàm Bò Ót nói ai nuôi cá năm nay cũng phất lên, có xe hơi nhà lầu, “không còn ủ rũ sáng say chiều xỉn như thời trồng lúa chờ tới vụ mới ra đồng thu hoạch đâu. Đã nuôi cá là leo lên lưng cọp, được thì phất, còn không thì đi ăn mày...!”.

Trại cá của ông Tư Theo ở ấp Thới Thuận. Ông Tư một thời chăn vịt nghèo rớt mồng tơi. Hôm nay ngày rằm, ông Tư đã đánh xế hộp đi ăn giỗ xa nhà. Bà Tư xởi lởi chào khách rồi đưa tôi ra thăm trại cá rộng 5ha, có hệ thống máy bơm nước, cối xay tự chế thức ăn viên cho cá, có ao cá thịt, cá giống, có nhà mát cho nhân công nghỉ trưa. Gia sản của bà hiện đã trên 20 tỉ đồng và chắc chắn sẽ vọt lên 25-30 tỉ nếu vụ này giá cá còn ở mức trên 17.000 đồng/kg.

Kể về mình, bà Tư vui vẻ nói: “Hai vợ chồng và cả dòng họ tui nuôi ương cá giống có cỡ đó! Nhờ có cá tra mà gia đình tôi thoát cảnh nợ nần, nghèo khó chứ mười năm trước khổ lắm! Nuôi vịt như ăn mày, đi khắp đồng, từ Cà Mau lên Châu Đốc, qua Kiên Giang nơi nào có lúa là có vịt tôi. Lúc trứng rớt giá, khi bị dịch bệnh, năm bảy ngàn con vịt chết sạch, cuộc sống khốn đốn. Quanh đi quẩn lại tui thấy tài sản của gia đình chỉ còn mỗi chữ tín”.

Bà Tư kể tiếp: “Lúc khốn khó, đem bằng khoán mấy công đất lên ngân hàng vay vốn dự định tiếp tục theo nghề vịt đàn thì được chú Tuấn - cán bộ ngân hàng nông nghiệp huyện - khuyên tui nên nuôi cá. Lúc đó vùng này số người nuôi cá chỉ đếm trên đầu ngón tay, ai cũng sợ phá sản. Tui có “sản” đâu mà phá, thế là liều một phen. May mắn ngay vụ đầu nhờ nuôi cá kỹ như nuôi vịt nên có lời. Bán cá được bao nhiêu tui gom hết tiền trả nợ ngân hàng.

Vụ sau tui lại liều thuê ao nuôi 40 tấn, gấp bốn lần vụ trước. Tưởng đâu đổi đời ai dè cá rớt giá. Một lần nữa tui lâm cảnh nợ tứ phía, nợ thức ăn, con giống, nợ ngân hàng, chỉ còn mấy cái miễu thổ thần là không nợ. Cũng nhờ chữ tín mà các chủ nợ không bỏ mình. Lúc đó vừa bán cá xong có bao nhiêu tui gom hết trả các chủ nợ, không kỳ kèo xin bớt, không trách móc, trốn tránh. Nhờ vậy mà tui có vốn nuôi cá trụ vững với nghề tới hôm nay!”.

Vợ chồng bà và ba người con vẫn phải cực thân cùng con cá. Trưa nắng gắt bà vẫn lê dép rảo quanh trại cá dài hàng chục kilômet đôn đốc nhân công, tối về lại kiểm tra sổ sách thống kê tình hình cá sống chết hao hụt ra sao. Sáng sớm khi vừa thức giấc, việc đầu tiên của vợ chồng bà là ra xem cá chìm hay nổi.

Phóng to

Ông Út Phương và Đinh Hưng ở Thới Thuận, Tân Lộc đã thu hoạch trên 400 tấn, lợi nhuận hơn 1 tỉ đồng

Anh Dương Công Thận, 28 tuổi, con trai lớn của bà Tư, than: “Con cá như trói chân mình. Mấy ngày tết người dân ở đây chỉ quanh quẩn ra cá, vào cá, bởi có biết bao nhiêu thứ rủi ro rình rập ập đến”. Thận thật thà: “Mình dốt chữ, không giỏi tính toán như các công ty, doanh nghiệp, nếu không chịu cực đeo bám, chỉ cần bơm lầm con nước, trị lầm thuốc cá là khốn đốn ngay!”. “Khốn đốn...!”.

Câu nói này luôn ẩn hiện trong các câu chuyện của người nông dân... sống chết với cá tra. Như ông Hai Kiềng, người có 3ha ao cá, một thời tưởng đã phải bỏ xứ ra đi vì bị xiết nợ. Hai năm trước gia đình Hai Kiềng cũng như hàng trăm hộ dân trong ấp đi theo tiếng gọi “nuôi cá siêu lợi nhuận”. Kiềng đã mạnh dạn vay 200 triệu đồng thuê xe côbe móc ao khởi nghiệp.

Đầu vụ cá có giá, vợ chồng Hai Kiềng cùng xóm giềng phấn chấn, anh em ngọt xớt, nhưng đến cuối vụ cá rớt cái rẹc, cả nhà cả xóm ảm đạm, con cái nheo nhóc không màng quan tâm. Ruộng lúa đã thành biển nước, muốn trở lại trồng tỉa cũng khó nên Hai Kiềng nhắm mắt vay thêm tiền vàng lãi suất 2% tiếp tục lao theo với cá.

Cuối năm 2005, sáng sớm khi chuẩn bị thu hoạch, nghe mấy ông “thời sự” đứng ngoài cửa báo hung tin “cá rớt giá, công ty hoãn mua”, vợ Hai Kiềng quị xỉu. Hai Kiềng đứng như trời trồng nhìn ao cá đang bị ối động ngao ngán. Hàng chục nông dân khác như Hai Hùng, Ba Dũng, Tư Cuộc lâm nạn “bán thì lỗ, không bán thì tốn tiền thức ăn, rồi khấu hao do cá chết trắng hầm... càng lỗ thêm!”.

Lúc đó có một nhóm nông dân “nổi dậy” đòi công lý, yêu cầu công ty phải thực hiện hợp đồng tiêu thụ cá, phải giữ chữ tín với nông dân. Cuộc giằng co “kẻ nắm cán, người nắm lưỡi” cứ đẩy đưa đã làm tình hình căng thẳng gay gắt. Chính quyền địa phương, hội nghề cá dàn xếp mãi không xong, phải đến khi giá cá bắt đầu nhích lên tình hình mới sáng sủa.

Sau đợt khủng hoảng lần thứ hai liên tiếp, trong xóm có hàng chục nông dân cụt vốn không khả năng trả nợ đã bỏ xứ ra đi đến nay vẫn bặt tăm. Riêng Hai Kiềng, Tư Cuộc, Tư Yêm và nhiều nông dân khác còn đất vẫn đeo bám quyết tâm theo nghề. Với họ, nuôi cá giờ đây như một định mệnh, là cơ may thoát nghèo làm giàu. Đứng bên ao nước bạc trắng cá tra, Hai Kiềng thú thật: “Hên xui thôi, may mà hai vụ vừa qua cá có giá trở lại, trả được bạc tỉ tiền nợ, có lãi cũng bạc tỉ, chứ không thì...”. Khác với các nông dân đại gia khác, Hai Kiềng không dám tậu xe hơi, cất biệt thự mà gom vốn để thủ thế phòng khi hữu sự bất ổn.

Khu trại cá của ông Sáu Hữu rộng đến 10ha. Khác với nhiều nông dân khác, Sáu Hữu cởi mở hơn khi nói về nghề cá lúc đang lên: “Tui vừa xây nhà máy chế biến thức ăn CP theo công nghệ tiên tiến, kéo điện 3 pha, mua thêm 3ha đất đầu tư khép kín toàn bộ qui trình nuôi. Vốn liếng tài sản từ cá tra giờ đã trên 25 tỉ đồng rồi. Chú muốn biết cụ thể để ngày mai tui lấy canô đưa chú đi coi mới xuể, trang trại nhiều nơi rộng lắm!”. Sáu Hữu khởi nghiệp bằng nghề xay xát, rồi nghề lò gạch nhưng vẫn không khá lên được.

Năm 1999, ông quyết định tận dụng một số ao lỏm chỏm đã được móc đất làm gạch để nuôi cá tra. Sẵn có đầu óc kinh doanh, ông tiếp cận sớm với các doanh nghiệp uy tín để hợp tác bán cá và gia công chế biến cá nguyên liệu cung ứng cho các nhà máy. Trang trại cá của ông bây giờ thuộc dạng bề thế nhất vùng, trang trại ấy có ngôi biệt thự và hệ thống ao cá xanh rì như vườn sinh thái.

Lúc tôi đến, ông Hữu đang tiếp các chuyên gia lắp ráp dây chuyền sản xuất thức ăn viên nổi. Khi máy đang vận hành thử thì đột ngột bị cúp điện. Ông Hữu sốt ruột: “Thế là hư mẻ đầu tiên. Muốn công nghiệp hóa nghề nuôi cá tra thì phải có hệ thống thủy lợi, có mạng lưới điện quốc gia thuận lợi. Nhà nước đầu tư qui hoạch vẫn chưa bắt kịp sức phát triển của nghề cá trong vùng!”. Sáu Hữu nói giống hàng chục đại gia cá tra trong vùng nói với tôi.

Khác với vùng sâu trong các con kênh tẻ, ở ngoài cửa vàm sông Hậu và dọc cù lao Tân Lộc, huyện Thốt Nốt, các chủ trang trại đầu tư bài bản hơn, cuộc sống “mại bản” hơn. Rót trà mời khách, Hải Thanh, một chủ doanh nghiệp nuôi cá uy tín thành đạt mới 28 tuổi, tâm sự: “Cá tra đã làm cho cả vùng Thốt Nốt phát triển. Hầu hết doanh nghiệp xay xát có vốn trước đây đều chuyển sang nuôi cá tra và trở nên giàu có.

Không ít đại gia đã liên kết hình thành khu công nghiệp nuôi và chế biến xuất khẩu, không còn lệ thuộc các công ty chế biến nhiều như trước”. Mỗi trang trại nuôi cá ven sông là một khu vườn sinh thái cá tra thoáng rộng, cảnh quan bắt mắt. Sống với cá tra phải đối mặt với nhiều rủi ro tiềm ẩn từng giờ từng phút, nên hầu hết các đại gia nơi đây đều tổ chức cho mình nơi làm việc khá đặc biệt. Vườn sinh thái của Hải Thanh được bố trí khá hài hòa, hàng cây, ao cá, hồ tắm, chim muông.

Lọt vào vườn sinh thái cá tra là lọt vào một thế giới mới lạ, ở đó chủ trại có thể quan sát quản lý các trại nuôi cá gần xa bằng hệ thống vi tính nội bộ. Nơi làm việc của các kỹ sư có phòng quan sát như đài không lưu nhìn ra bờ sông lộng gió lúc nào cũng rì rào tiếng cá tra đạp nước. Khu sinh thái ca tra của ông Bảy Viễn, ông Hiệp Thanh, Ngô Quang Trường, Út Phương... còn có hệ thống ao nuôi, nhà máy chế biến thức ăn, giao thông nội bộ cây xanh được xây dựng như những công viên du lịch thoáng sạch.

Nghề nuôi cá tra ở Thốt Nốt không còn bó hẹp trong phạm vi của xã huyện mà đã có sự liên kết giữa người nuôi, các công ty toàn vùng và thế giới. Mỗi trang trại là một thương hiệu khẳng định hiệu quả làm ăn và tự giới thiệu mình với các đối tác. Thông qua hệ thống mạng chào bán hàng và cập nhật thông tin giá cả hằng ngày, cư dân nuôi cá đã dần làm chủ tình hình. Trong huyện đã có ít nhất mười nông dân trở thành doanh nghiệp có vườn sinh thái cá tra và trang web riêng.

Dù vậy theo ông Ngô Quang Trường, người mỗi năm xuất hàng chục ngàn tấn cá tra, cho biết để cuộc sống với cá tra bền ổn, các nhà chế biến xuất khẩu nên công khai giá xuất ngay khi ký kết với đối tác nước ngoài, để giúp cộng đồng yên tâm đầu tư sản xuất không bị thấp thỏm lo âu về giá.

... Từ bờ sông Hậu vào sâu các con kênh tẻ dẫn nước vào ruộng lúa, tôi nghe tiếng máy bơm nước vào ao cá lan tỏa như một khu công nghiệp “chói lóa” về đêm. Mùi thức ăn cá tra cũng át hẳn mùi hương lúa, mùi khói đồng đang vào mùa thu hoạch. Lại một vụ lúa, cá trúng giá sung túc tràn ngập vùng quê Hậu Giang.

Ông Phạm Viết Thuận, giám đốc Ngân hàng NN&PTNT huyện Thốt Nốt, cho biết: “Hiện ngân hàng đã cho trên 500 lượt hộ nông dân vay trên 150 tỉ đồng tiền nuôi cá, tăng 50% so với năm trước. Huyện cũng đã qui hoạch vùng nuôi và đầu tư xây dựng hệ thống thủy lợi tạo thêm nguồn nước cho nông dân nuôi cá. Đa số nông dân có đất, có uy tín, chí thú làm ăn đều có năng lực sản xuất và khả năng trả nợ. Vay tiền càng nhiều uy tín càng lớn và chúng tôi luôn tin tưởng vào tiềm năng phát triển của con cá tra này!”. Ông Thuận nói năm nay nông dân sau khi bán cá có bao nhiêu tiền nhàn rỗi đều gửi ngân hàng, không để bị thụt két, chuẩn bị sẵn số vốn tái đầu tư sản xuất. Hiện ngành nông nghiệp huyện đang hỗ trợ vốn, kỹ thuật thông tin và cách thức kinh doanh phòng chống rủi ro cho các “chủ cá” thông qua các loại hình dịch vụ phát triển sản xuất.