Suốt thời gian triển khai công việc này, tôi có cơ hội tiếp xúc, làm việc trực tiếp với nông dân ở nhiều tỉnh thành khắp từ Bắc vào Nam, từ Lạng Sơn, Sơn La, Lào Cai, Bắc Giang đến Đồng Tháp, Kiên Giang, Cần Thơ, Bến Tre, Cà Mau... Tôi đã cùng làm việc với các tổ chức hỗ trợ nông dân của Chính phủ VN, các tổ chức nước ngoài, bộ ngành...

Phóng to

Robert John Nissen - Ảnh: L.Nam

So sánh với những năm đầu tiên tôi đến, VN đã có nhiều thay đổi trong cách thức canh tác, thu hoạch, sản lượng..., đời sống nông dân VN thay đổi theo hướng tốt dần lên, không còn sử dụng nhiều sức lao động mà thay vào đó là máy móc, cơ khí hóa. Nông dân VN nhìn chung rất chuyên cần, họ yêu và hiểu rất rõ về mảnh đất mình đang gieo trồng, canh tác vì đó là nguồn nuôi dưỡng họ và gia đình...

Tuy nhiên, điều cơ bản là trình độ học vấn, hiểu biết xã hội, khoa học kỹ thuật... của họ vẫn chưa thay đổi nhiều. Tốc độ và khả năng tiếp cận với công nghệ, khoa học kỹ thuật... ứng dụng những lợi thế của khoa học kỹ thuật vào sản xuất, nuôi trồng vẫn còn kém xa các quốc gia khác. Chính vì điều này làm cuộc sống của nông dân VN nhìn chung so với nông dân các quốc gia cũng làm nông như Thái Lan, Malaysia... còn thấp.

Ở các nước sản xuất nông nghiệp, đã từ rất lâu họ chuyển từ canh tác theo kiểu cũ chỉ tập trung theo sản lượng và bán sản phẩm mình nuôi trồng cho thị trường sang một cách thức mà tôi tạm gọi là mô hình phát triển bền vững, sản xuất hàng hóa, sản phẩm và tiếp thị theo thị hiếu của người tiêu dùng. Nông dân VN giờ phải cố nắm bắt được các thông tin thị trường, thị hiếu khách hàng và phục vụ được những nhu cầu này mới có thể có được cuộc sống tốt hơn. Nói một cách nào đó, nông dân phải tìm cách để trở thành một doanh nghiệp, biết vận hành, điều hành doanh nghiệp của mình theo nhu cầu của thị trường.

Phóng to

Đào ruộng làm ao nuôi cá thất bại, chủ nhân những ao này đang mắc nợ và tính chuyện lấp ao để trồng lúa (ảnh chụp tại huyện Cai Lậy, Tiền Giang) - Ảnh: Ngọc Tài

"Nếu không tìm cách hỗ trợ, cung cấp thông tin cho nông dân, hướng dẫn họ cách sản xuất kinh doanh hiệu quả nhất, những nông dân cần cù, yêu thương đồng ruộng, hết lòng với sản phẩm của mình sẽ “chết” trên chính mảnh đất mà cha ông họ đã bỏ bao mồ hôi, nước mắt để xây dựng và gìn giữ nó. Nhìn một cách rộng hơn, thị trường nông nghiệp VN cũng sẽ chẳng mấy chốc lọt vào tay người khác" Ông Robert John Nissen

Vấn đề là nông dân hiện không đủ thông tin, kiến thức khoa học, marketing, cách thức để nắm bắt được thông tin thị trường, thị hiếu người tiêu dùng để rồi lên kế hoạch, sản xuất, tìm con giống... nuôi trồng bán ra thị trường đúng cái khách hàng đang cần mua. Ngay cả nhiều kiến thức cơ bản như hái trái cây, giữ gìn, vận chuyển thế nào để tỉ lệ trái hư hỏng ít nhất nhằm bán được giá tương đối đã là khó, chưa nói đến việc phải áp dụng nhiều biện pháp, khoa học công nghệ vào sản xuất.

Theo dõi mùa thu hoạch trái cây ở VN, tôi nhận thấy thời điểm thu hoạch thường sớm hơn Trung Quốc một tháng, nên xét về mặt thị trường trái cây VN sẽ có nhiều cơ hội cạnh tranh hơn khi kinh doanh cùng một mặt hàng. VN có địa hình trải dài, khí hậu khá thuận lợi cho việc kinh doanh, tiếp thị các loại trái cây, sản phẩm nông nghiệp khác nhau cho thị trường theo kiểu mùa này ở khu vực này sẽ thu hoạch xong thì đến sản phẩm kia ở khu vực kế tiếp.... Vì vậy nếu có cơ quan, tổ chức của Chính phủ chủ động nắm được thời điểm thu hoạch loại trái cây nào, mùa nào, khu vực nào thì họ hoàn toàn có thể thu xếp lên kế hoạch tiếp thị và tung ra thị trường những loại trái cây mà người tiêu dùng đang cần để giúp nông dân.

Điều này chắc chắn nông dân dù có hiểu biết và chuẩn bị thế nào cũng thực hiện không hiệu quả bằng Chính phủ, tổ chức của Chính phủ đảm trách việc này. Nông dân rất cần hệ thống hỗ trợ chuyên nghiệp về cách thức, kỹ thuật canh tác và cả cách tiếp cận thị trường, đưa hàng hóa ra thị trường sao cho hiệu quả, hợp thời gian...

Khi VN gia nhập WTO, điều đó cũng có nghĩa các sản phẩm nông nghiệp từ các nước thành viên của tổ chức này cũng sẽ có cơ hội xâm nhập thị trường VN. Nông dân VN nếu không sản xuất được hàng hóa chất lượng tốt, đủ khả năng cạnh tranh về giá cả, phong phú về cách thức tiếp thị thì cả thị trường tiêu thụ này chắc chắn sẽ rơi vào tay những sản phẩm nông nghiệp của các nước khác có chất lượng tốt hơn, giá cả rẻ hơn sản phẩm cùng loại của VN. Thực tế này đã xảy ra với nhiều loại nông sản của VN.