Từ đôi bàn tay Trang, hàng nghìn chiếc mặt nạ đã theo chân du khách đi khắp nơi để kể những câu chuyện về văn hóa, hồn cốt nơi phố Hội.

Với Nguyễn Thị Huyền Trang, vẽ mặt nạ giấy bồi không chỉ là một nghề thủ công mưu sinh, mà còn góp phần giữ gìn nét văn hóa loại hình hát bội từng gắn bó với người dân phố cổ. Những gương mặt với vô số cung bậc cảm xúc được Trang thể hiện một cách khéo léo, gửi đến du khách những câu chuyện và thông điệp ý nghĩa về cuộc sống.

Mặt nạ kể chuyện

Cầm trên tay một chiếc mặt nạ được vẽ cầu kỳ với hai nửa gương mặt khác nhau, Trang giới thiệu: "Chiếc này một bên là nữ, một bên là nam, mang ý nghĩa âm dương hòa hợp, tượng trưng cho sự gắn bó, đồng lòng trong hôn nhân. Nhiều cặp vợ chồng mua về treo trong phòng ngủ như một lời nhắc nhở về sự sẻ chia và thấu hiểu".

Trang chỉ tay về chiếc mặt treo ở vị trí trung tâm, có gương mặt giận dữ, nếp nhăn cau có hiện rõ. 

"Chiếc này nhắc nhở con người về tác hại của sự giận dữ. Khi nóng giận, tâm hồn bị biến dạng, sắc diện trở nên xấu xí. Biết kiểm soát cơn giận cũng là cách giữ gìn năng lượng tốt cho chính mình", Trang giải thích về ý nghĩa chiếc mặt nạ.

Không gian cửa hàng treo vô vàn những chiếc mặt nạ khác nhau. Điều rất đặc biệt ở những mặt nạ chị vẽ là sự ảo diệu: dù nhìn qua ai cũng có thể nghĩ tới một nhân vật nào đó, nhưng càng nhìn kỹ thì lại càng... không nhận ra. 

Các mặt nạ được vẽ bởi những đường nét tái hiện hình ảnh nhân vật tuồng chèo quá khứ và một phần là hình ảnh thông điệp thời gian, hiện đại, những câu chuyện Trang muốn chuyển tải.

Ngoài những mặt nạ vui tươi, nhiều du khách lại chọn mua những chiếc mặt nạ mang vẻ dữ tợn để treo trong nhà với niềm tin xua đuổi điều xui rủi, tà khí. 

Với Trang, giá trị lớn nhất của mặt nạ vẫn nằm ở thông điệp văn hóa và triết lý sống ẩn sau từng đường nét. Ngoài màu sắc và đường nét, một điểm đặc biệt dễ nhận ra là tất cả mặt nạ ở đây đều không khoét rỗng phần mắt.

Trang lý giải: "Tôi chỉ vẽ chứ không khoét mắt để mặt nạ được treo trang trọng như một bức tranh, chứ không phải món đồ để đeo chơi. Hơn nữa, đôi mắt là nơi thể hiện rõ nhất chiều sâu tâm hồn của nhân vật, điều mà một chiếc mặt nạ khoét rỗng khó thể hiện trọn vẹn".

Nối đam mê từ ký ức tuổi thơ

Niềm đam mê với mặt nạ giấy bồi đến với chị Trang một cách tự nhiên, bắt đầu từ những ký ức rất sớm. Cha của chị là một trong số ít nghệ nhân ở Hội An theo đuổi và sáng tạo dòng mặt nạ hát bội dân gian.

"Từ nhỏ tôi đã quen với việc ngồi bên cạnh cha, nhìn ông vẽ từng chiếc mặt nạ, từng đầu thiên cẩu. Không hiểu từ lúc nào, mình bị cuốn theo những mảng màu, những nét vẽ ấy. Gia đình chị có hai chị em gái và cả hai đều nối nghiệp cha. Chúng tôi thích sáng tạo, thích vẽ từ nhỏ nên theo nghề rất tự nhiên", Trang kể.

Theo Trang, để vẽ được mặt nạ, người vẽ không chỉ cần khéo tay mà còn phải am hiểu nghệ thuật hát bội - loại hình sân khấu dân gian từng gắn bó với tuổi thơ của cô và nhiều người dân phố Hội. 

Tuy nhiên bộ môn hát bội xuống dốc và lụi tàn rất nhanh những năm sau 1986 và cho tới năm 2000, một nơi sầm uất như phố cổ Hội An không một gánh hát bội nào còn hoạt động. Các nghệ nhân qua đời dần, những tấm mặt nạ cứ thế biến mất, nước màu, râu giả, đạo cụ, cờ quạt... cũng dần dà thất lạc.

Gìn giữ văn hóa phố Hội

Một chiếc mặt nạ hoàn chỉnh được làm hoàn toàn thủ công. Từ những vật liệu giản dị, thân thiện môi trường như tre, giấy bồi..., người thợ phải trải qua nhiều công đoạn: tạo khuôn, định hình cấu trúc, bồi giấy, phơi khô, xử lý bề mặt rồi mới đến công đoạn vẽ thể hiện cảm xúc và sáng tạo.

"Không có chiếc nào giống chiếc nào, bởi mỗi lúc vẽ là một trạng thái cảm xúc khác nhau. Khi vui, buồn hay trăn trở, tất cả đều được gửi vào mặt nạ. Đặc biệt, trước khi vẽ phải xác định trước ý nghĩa của chiếc mặt nạ", chị Trang chia sẻ.

Mỗi màu sắc, mỗi đường kẻ trên gương mặt nhân vật đều mang ý nghĩa riêng: trung - nịnh, thiện - ác, trung nghĩa hay gian tà. Kết hợp với nền tảng mặt nạ hát bội, người nghệ nhân mới "thổi" thêm sáng tạo cá nhân để tạo nên những chiếc mặt nạ mang cá tính riêng, không trùng lặp, không giống với các dòng mặt nạ ở nước ngoài. Hơn 20 năm qua, vô số chiếc mặt nạ được Trang vẽ đã theo chân du khách đến muôn nơi, kể những câu chuyện về nét văn hóa ở phố Hội.

'Hiểu mình hơn, thương mình nhiều' nhắc người trẻ dừng lại để lắng nghe chính mình

Tác giả Phan Thảo Phương vừa ra mắt sách “Hiểu mình hơn, thương mình nhiều”, qua hơn 200 trang viết với thông điệp về việc thấu hiểu chính mình, học cách yêu thương bản thân và tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống hiện đại.