Hành trình làm ra những con ngựa gỗ

Trong xưởng sơn mài nằm sâu trong con ngõ nhỏ ở làng Hạ Thái (xã Hồng Vân, Hà Nội), họa sĩ Trần Công Dũng (sinh năm 1968) đi lại giữa những dãy ngựa gỗ đã hoàn thiện. Con lớn, con nhỏ, con dáng tròn đầy, tất cả đều phủ lên mình nhiều lớp sơn mài trầm, dày.

Gắn bó nhiều năm với sơn mài, anh Dũng lựa chọn phát triển sản phẩm trang trí thay vì chỉ tập trung vào tranh sơn mài. Theo anh, hướng đi này giúp mở rộng đầu ra cho sản phẩm, đồng thời phù hợp hơn với nhu cầu tiêu dùng trong đời sống.

Khoảng hai năm trở lại đây, anh Dũng bắt đầu làm các sản phẩm con giống bằng sơn mài. Đến năm Bính Ngọ, việc làm ngựa được đẩy mạnh hơn khi đơn đặt hàng đến sớm ngay từ đầu năm.

Ngựa gỗ do anh Dũng thực hiện không được cách điệu cầu kỳ, mà giữ tạo hình ở mức đơn giản, tập trung vào tỉ lệ và bề mặt để lớp sơn mài có không gian thể hiện. Theo anh, trong quá trình hoàn thiện, các lớp sơn, màu sắc và hoa văn đã mang đủ hàm ý biểu trưng, nên tạo hình được tiết chế nhằm làm nổi bật giá trị của chất liệu và kỹ thuật xử lý bề mặt.

Để tạo ra một con ngựa gỗ sơn mài sẽ trải qua chuỗi công đoạn thủ công kéo dài nhiều ngày, từ lên ý tưởng, đục mộc tạo hình, làm vóc, phủ vải màn, sơn trộn đất, sơn phủ đen, mài nhẵn, gắn vỏ trứng tạo hoa văn đến vào màu và mài xen kẽ.

Chất liệu gỗ được chọn để làm ngựa là gỗ mít và gỗ xà cừ, các loại gỗ này được chọn vì phù hợp với kỹ thuật sơn mài nhiều lớp, dễ ăn sơn, ít co ngót, giúp hạn chế nứt vỡ trong quá trình sản xuất.

Chuỗi công đoạn thủ công kéo dài cùng yêu cầu cao về kỹ thuật và chất liệu là những yếu tố làm nên giá trị của ngựa gỗ sơn mài. Từ đó sản phẩm này được hoàn thiện, để đưa ra thị trường trang trí Tết.

Ngựa gỗ ra thị trường Tết

Khác với những sản phẩm mang tính thực dụng cao như khay đựng bánh kẹo, hộp đựng rượu sơn mài, ngựa gỗ sơn mài chủ yếu phục vụ mục đích trưng bày. Tuy nhiên, theo người làm nghề, chính tính không thực dụng này lại tạo ra một phân khúc riêng trên thị trường Tết.

"Đến dịp cuối năm, nhu cầu trang trí tăng lên. Người mua tìm những sản phẩm mang ý nghĩa biểu trưng, tạo điểm nhấn cho không gian sống hoặc làm quà tặng. Ngựa gỗ đáp ứng được nhu cầu đó", anh Dũng nói.

Năm nay, xưởng của anh Dũng dự kiến đưa ra thị trường khoảng 5.000 con ngựa gỗ sơn mài với nhiều kích cỡ. Phổ biến nhất là kích thước 30cm x 30cm, dày 10cm, giá bán từ 2 triệu đồng đến 3 triệu đồng. Các mẫu lớn hơn có thể dùng làm ghế ngồi, giá khoảng 7 triệu đồng, còn những mẫu nhỏ hơn có giá khoảng 1 triệu đồng.

So với nhiều sản phẩm thủ công khác trên thị trường trang trí Tết, mức giá của ngựa gỗ sơn mài không thấp. Phân khúc khách hàng hướng tới dòng sản phẩm này thường là những người tìm kiếm sự khác biệt và tính độc bản trong quà tặng, thay vì lựa chọn các món đồ phổ biến.

Anh Vũ Huy Hoàng (phường Xuân Phương, Hà Nội) cho biết năm nào anh cũng về làng Hạ Thái để tìm các sản phẩm sơn mài trang trí dịp Tết. Từ khay đựng đồ, tranh sơn mài, hoa sen sơn mài đến con vật của năm, việc lựa chọn luôn được anh cân nhắc kỹ lưỡng.

"Giá thành các sản phẩm sơn mài không hề rẻ, nhưng đổi lại, khi dùng làm quà biếu hoặc trưng bày trong nhà, chúng có chất riêng, không bị trùng lặp với những món đồ khác", anh Hoàng nói.

Thực tế ngựa gỗ sơn mài không hướng tới số đông, mà chủ yếu được những người đam mê đồ thủ công tìm đến. Với nhóm khách hàng này, sức hút của ngựa gỗ không nằm ở công năng sử dụng, mà ở câu chuyện văn hóa, sự tiết chế trong tạo hình và tính nghệ thuật sản phẩm mang lại.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa, tiến sĩ Nguyễn Ánh Hồng, trong quan niệm phương Đông, ngựa gắn với thời gian, sự dịch chuyển và đón nhận tương lai. Đồng thời ngựa cũng biểu trưng cho tốc độ, sức bền và tinh thần không ngừng vận động.

Còn trong lịch sử và đời sống văn hóa Việt Nam, hình ảnh con ngựa gắn với các tráng sĩ, anh hùng xông pha trận mạc. Những ý nghĩa đó khiến hình tượng ngựa được lựa chọn trong các sản phẩm trang trí, đặc biệt vào dịp Tết.

"Ngựa trưng bày có thể được tạo tác từ nhiều chất liệu như gốm, đồng hay gỗ, mỗi chất liệu mang một nét riêng. Với những người kỹ tính, khi chọn con vật của năm để bày trong nhà, họ không chỉ cân nhắc ý nghĩa hình tượng mà còn để ý đến chất liệu và sự hòa hợp với mệnh của gia chủ", bà Hồng nói.

Cũng theo các chủ xưởng sơn mài, ngoài yếu tố thẩm mỹ và ý nghĩa biểu trưng, khả năng vận chuyển cũng là điểm được người mua cân nhắc.

Để vận chuyển ngựa gỗ đi xa, các xưởng bọc kỹ bằng nhiều lớp xốp bong bóng và đóng hộp để tránh trầy xước bề mặt sơn. Do đó các mẫu ngựa có kích thước nhỏ thường được ưa chuộng hơn vì gọn nhẹ, dễ đóng gói và thuận tiện mang đi trong và ngoài nước.

Trong bức tranh thị trường trang trí Tết ngày càng đa dạng, ngựa gỗ sơn mài chọn cho mình lối đi riêng, không chạy theo số lượng, mà nhấn vào giá trị văn hóa và cảm xúc. Nhờ đó giữa nhiều lựa chọn trang trí ngày Tết, ngựa gỗ vẫn giữ được chỗ đứng riêng.

Linh vật Ngựa Tết 2026: Chọn 'thần thái' hơn kích thước

Trong xưởng gốm, những chú ngựa dần thành hình qua đất, lửa và bàn tay người thợ, mang theo niềm tin về một năm mới khởi sắc và hanh thông.