Có những chuyến đi chỉ để ngắm cảnh, chụp vài tấm hình rồi rời bước. Nhưng cũng có nơi khiến người ta phải tự nhiên đi chậm lại, lắng nghe từng thanh âm và quan sát từng dấu vết còn sót lại trên những bức tường cổ. 

Mỹ Sơn là một nơi như thế, nơi buổi sớm sương còn vương trên những vạt cây, tôi bước nhẹ trên nền đất mát lạnh và có cảm giác đang đứng trước nền văn minh vừa xa xôi nhưng cũng lại rất gần.

Xuyên không về xứ sở đền tháp giữa thung lũng thiêng

Từ khoảng thế kỷ 9 - 13, Mỹ Sơn từng là trung tâm tôn giáo quan trọng của Champa. Các thời kỳ nối tiếp nhau xây dựng đền tháp để thờ những vị thần Hindu, nổi bật là thần Shiva, dưới nhiều dạng thức. Quần thể từng có khoảng 72 công trình, được chia thành nhiều nhóm tháp, ký hiệu từ A, B, C, D đến N.

Mỗi nhóm không chỉ là tập hợp kiến trúc, mà còn ghi dấu giai đoạn lịch sử, quan niệm về quyền lực và lớp đời sống tâm linh của cư dân Champa thuở trước.

Các nhóm A, B, C, D hiện là nơi thu hút nhiều bước chân tìm về. Nhóm A từng có 13 công trình, nổi bật với tháp A10 và đài thờ Linga - Yoni bằng đá sa thạch nguyên khối được công nhận là bảo vật quốc gia.

Trong khi đó, nhóm B, C, D được xem như trái tim của Thánh địa, nơi những ngôi đền cổ nằm đan xen dưới tán cây, tạo nên khung cảnh vừa hùng vĩ vừa u tịch. Đứng giữa những phế tích ấy, thật khó chỉ nhìn Mỹ Sơn như điểm tham quan thông thường.

Có lẽ điều khiến tôi dừng lại lâu nhất không phải những con số hay niên đại, mà chính là những viên gạch. Chúng mang màu đỏ trầm, nổi bật giữa màu xanh cây rừng và càng trở nên đẹp hơn dưới ánh nắng dịu. 

Những viên gạch được ghép khít với nhau, gần như không để lộ mạch vữa theo cách xây dựng quen thuộc ngày nay.

Đứng trước mảng tường đã tồn tại qua bao mùa mưa nắng, tôi không khỏi ngạc nhiên. Có những thứ tưởng mong manh, cuối cùng lại bền bỉ hơn rất nhiều điều con người hôm nay vẫn nghĩ là chắc chắn.

Ở đây, mỗi nhóm tháp mang câu chuyện riêng. Nhóm A, nằm sát bên ngoài bờ tường bao chính, cho thấy sự tỉ mỉ trong quá trình hệ thống hóa không gian di tích. Trên ngọn đồi thoai thoải là nhóm G, nơi từng ghi dấu công tác trùng tu của các chuyên gia đến từ nước Ý. 

Còn ở nhóm B, C, D, những công trình cổ kính tạo nên không gian đặc biệt, nơi kiến trúc, thiên nhiên và tín ngưỡng dường như không tách rời nhau.

Tôi thích cảm giác đứng giữa thung lũng, nhìn những thân tháp đỏ thấp thoáng sau tán cây. Không gian ấy không quá đồ sộ, cũng chẳng phô trương. 

Mỹ Sơn dường như chọn cách chinh phục du khách bằng sự tĩnh lặng. Càng bước sâu, người ta càng dễ bị cuốn vào những câu hỏi về nền văn minh từng rực rỡ, về những bàn tay đã dựng nên các công trình này và về cách những viên gạch nhỏ bé có thể cùng nhau chống chọi với thời gian lâu đến vậy.

Giải mã bí ẩn gạch nung kể chuyện tâm linh và văn hóa Champa

Trên những mảng tường ấy, quá khứ không hiện ra bằng những câu chuyện khô cứng. Hoa lá, hình người, thần linh và linh vật được chạm khắc tinh tế, hòa vào tổng thể kiến trúc. 

Bò thần Nandin gắn với Shiva, Kala với dáng vẻ dữ dội, Gajasimha kết hợp hình tượng voi và sư tử, rồi những linh dương thanh thoát… Mỗi hình tượng mang lớp nghĩa riêng trong đời sống tín ngưỡng.

Chúng không đứng riêng như những món đồ trang trí, mà cùng kể câu chuyện về thần linh, sức mạnh, sự bảo hộ và mối liên hệ giữa con người với thế giới vô hình.

Tại các ngôi đền, thần Shiva giữ vị trí trung tâm trong đời sống thờ phụng. Hình tượng Linga - Yoni biểu trưng cho năng lượng âm dương hài hòa, gắn với nghi thức cầu mong bình an, may mắn và sinh sôi.

Cấu trúc mỗi nhóm tháp cũng tuân theo trình tự nghi lễ, từ nhà Tịnh Tâm, tháp cổng đến đền chính. Càng tìm hiểu, lữ khách càng nhận ra Mỹ Sơn không đơn thuần là quần thể tháp cổ, mà là không gian tín ngưỡng được tổ chức chặt chẽ, nơi mỗi công trình đều có vị trí và ý nghĩa riêng.

Những công trình phụ trợ nằm quanh đền chính cũng góp phần hoàn thiện đời sống nghi lễ ấy. Tháp Kori ở hướng Đông Nam dùng để lưu giữ trang phục và đồ lễ dâng thần, trong khi tháp Nước gắn với việc gìn giữ nguồn nước sạch phục vụ các nghi thức tẩy trần. 

Nhìn tổng thể, Mỹ Sơn giống thế giới thu nhỏ, nơi kiến trúc không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn phục vụ đời sống tinh thần phong phú.

Nếu chỉ nhìn Mỹ Sơn như một điểm check-in khi người ta đến chỉ để chụp qua loa vài tấm ảnh, có lẽ họ sẽ bỏ lỡ rất nhiều điều. Những nhóm tháp giống như các trang sách bằng gạch. Có trang còn tương đối nguyên vẹn, có trang chỉ còn vài dòng, thậm chí có trang đã bị chiến tranh xé mất.

Gần 50 văn bia bằng chữ Phạn và chữ Chăm cổ góp phần lưu giữ tên tuổi các vị vua, niên đại xây dựng và những biến cố lịch sử. Những dòng chữ trên đá vì thế giống như lời nhắn gửi vượt thời gian, để hậu thế có thể lần theo dấu vết của nền văn minh từng tồn tại nơi đây.

Thế nên, du khách đến Mỹ Sơn không chỉ bị cuốn hút bởi câu chuyện lịch sử mà còn choáng ngợp trước cảnh quan. 

Nhiếp ảnh gia Thế Phong chia sẻ: "Tôi từng xem rất nhiều hình ảnh về Mỹ Sơn, nhưng khi đứng giữa thung lũng, nhìn những ngọn tháp đỏ nổi bật giữa núi rừng, cảm giác hoàn toàn khác. Khung cảnh ở đây vừa hùng vĩ vừa có chút huyền bí, khiến tôi muốn chụp thật nhiều nhưng cũng lại muốn đặt máy xuống để ngắm lâu hơn".

Cùng cảm nhận, chị Cao Hoài Thương ở Phú Yên cho biết điều khiến chị choáng ngợp không chỉ là những ngôi tháp cổ mà còn ở cách chúng nằm giữa cây rừng. 

Màu đỏ của gạch, màu xanh của núi và ánh nắng thay đổi liên tục khiến mỗi góc nhìn lại giống bức ảnh khác. Chị ví cảm giác ấy như đang bước vào bộ phim về một nền văn minh tưởng chừng đã ngủ quên.

Tiếng Saranai nao lòng giữa lòng thung lũng thiêng Thánh địa Mỹ Sơn

Mỹ Sơn cũng có những vẻ đẹp dang dở khiến lòng người chùng xuống. Chiến tranh đã để lại nhiều mất mát, khiến những công trình từng tồn tại trong quần thể rộng lớn chỉ còn lại dấu tích. 

Có những bệ thờ Linga - Yoni, chân tường, phù điêu nằm dưới tán cây; có những thân tháp mất mái, những mảng gạch sứt mẻ. Nhưng chính những khoảng trống ấy lại khiến di sản trở nên chân thật. Mỹ Sơn đẹp không chỉ bởi những gì còn nguyên, mà còn bởi những gì đã mất.

Nhìn những vết tích vụn vỡ còn hằn trên gạch cổ, để người xem tiếc nuối cho những giá trị đã vĩnh viễn biến mất. Nhưng rồi khi nghĩ về hành trình hồi sinh Mỹ Sơn, cảm giác ấy dần nhường chỗ cho sự trân trọng. Từ những nỗ lực gia cố của các chuyên gia Ba Lan vào những năm 1980 đến các giải pháp bảo tồn của chuyên gia Ý và Ấn Độ, nhiều thế hệ đã góp sức giữ lại những gì còn lại của thánh địa.

Bảo tồn Mỹ Sơn, vì thế, không chỉ là giữ từng viên gạch khỏi đổ xuống. Đó còn là giữ ký ức, giữ câu chuyện và giữ khả năng để con người hôm nay tiếp tục đối thoại với quá khứ. 

Di sản nếu chỉ còn những bức tường im lặng sẽ rất dễ trở thành vật thể đứng ngoài đời sống. Nhưng khi văn hóa vẫn được thực hành, âm nhạc vẫn vang lên, những điệu múa vẫn được trao truyền, di sản sẽ có thêm sức sống mới.

Khoảnh khắc khiến Mỹ Sơn dường như bước ra khỏi chốn thâm u chính là khi nắng chiều xuyên qua tán cây, phủ ánh vàng lên những mảng tường đỏ, rồi tiếng kèn Saranai văng vẳng giữa núi rừng. Các vũ nữ trong trang phục Champa xuất hiện với điệu múa Apsara mềm mại, đầy quyến rũ. 

Trong vài phút ngắn ngủi ấy, ranh giới giữa hiện tại và quá khứ dường như mỏng đi. Những viên gạch cũ bỗng như được tiếp thêm hơi thở, thêm nhịp sống của cộng đồng hôm nay.

Tiếng kèn Saranai dưới thung lũng thiêng có sức gợi rất riêng. Nó không chỉ là âm nhạc phục vụ chuyến tham quan, mà còn giống tiếng lòng của người nghệ sĩ đang kể lại ký ức văn hóa bằng âm thanh. Giữa những ngôi tháp cổ, tiếng Saranai du dương ấy như sợi chỉ nối quá khứ với hiện tại, nhắc rằng văn hóa chỉ thực sự sống khi vẫn có người thực hành, gìn giữ và kể lại.

Trong lúc chờ xem chương trình, ông Takahashi Hiroshi, du khách Nhật Bản, tôi tình cờ trò chuyện, cho biết ông từng đi qua nhiều di tích cổ ở Đông Nam Á. Theo ông, Mỹ Sơn có những nét tương đồng với Angkor Wat của Campuchia, Sukhothai của Thái Lan hay Wat Phou ở Lào, nhưng mỗi nơi đều sở hữu vẻ đẹp riêng. 

"Mỹ Sơn không tìm cách cạnh tranh bằng quy mô. Sức hút của nơi này nằm ở sự cô tịch thăm thẳm, mang vẻ đẹp thâm trầm dễ đánh thức những tầng ký ức sâu trong lòng người", ông nhận xét.

Mỹ Sơn không vồn vã. Nơi này không gây ấn tượng bằng sự đồ sộ ngay từ cái nhìn đầu tiên, mà âm thầm giữ chân khách lữ hành bằng những lớp ký ức chồng lên nhau. 

Từng mảng phù điêu, viên gạch, bệ thờ, cho đến tiếng kèn reo rắt hay chuyển động mềm mại của vũ nữ Apsara đều có thể trở thành chiếc cầu nhỏ đưa người hôm nay trở về cùng quá khứ.

Rời thung lũng khi nắng đã nhạt phai màu lá, tôi ngoái nhìn những mảng gạch đỏ thấp thoáng sau hàng cây. Mỹ Sơn lúc ấy không còn như điểm đến để check-in. Nó giống nơi ký ức vừa được đánh thức.

Những vị thần, linh vật, vũ nữ Apsara và tiếng kèn Saranai dường như vẫn còn vang vọng giữa đại ngàn. Còn những viên gạch không tuổi vẫn lặng lẽ ở đó, cùng tuế nguyệt rêu phong, kể câu chuyện về nền văn minh Champa từng rực rỡ và vẫn đang sống trong lòng di sản.

Khám phá ngôi chùa như cõi tiên giữa đời thực, nơi lưu dấu Hoàng hậu Lê Ngọc Hân

Không gian u nhã kết hợp giữa cảnh chùa, cổng tam quan và vùng đồi núi xung quanh đã tạo nên khung cảnh thanh thoát như cõi tiên giữa đời thực của chùa Kim Tiên.