Theo Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, thuốc lá lậu tác động trực tiếp đến nguồn thu ngân sách và hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất hợp pháp trong nước - Ảnh: NH

Để nâng cao hiệu quả ngăn chặn hàng lậu, việc tháo gỡ các rào cản thực thi trên thực địa phải được xem là điều kiện tiên quyết trước khi ban hành những quy định thắt chặt mới tại điểm bán.

Những vấn đề này vừa được đưa ra thảo luận tại Hội nghị quán triệt, triển khai thực hiện Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9-6-2026 của Thủ tướng Chính phủ do Ban Chỉ đạo 389 quốc gia tổ chức tại TP.HCM.

Hội nghị không chỉ tổng kết kết quả công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá thời gian qua mà còn là diễn đàn để lực lượng trực tiếp chấp pháp cùng các chuyên gia mổ xẻ những khó khăn nội tại trong công tác kiểm soát thị trường.

Đáng chú ý, hội nghị diễn ra trong bối cảnh các cơ quan chức năng đang lấy ý kiến về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, trong đó có đề xuất cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán lẻ dưới mọi hình thức.

Đồng thời, lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt theo phương pháp hỗn hợp sẽ bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1-1-2027.

Phân tích tại sự kiện, ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA), đã cảnh báo về tác động kép lên ngành hàng hợp pháp. Hiện nay, thuốc lá lậu chiếm trên 10% thị phần tiêu thụ và gây thất thu ngân sách từ 4.000 đến 5.000 tỉ đồng mỗi năm.

Dự báo đến năm 2031, số thu ngân sách bị thất thoát do thuốc lá lậu có thể lên tới gần 20.000 tỉ đồng mỗi năm nếu thiếu các biện pháp đánh chặn hiệu quả từ biên giới và kiểm soát chặt chẽ thị trường nội địa.

Thủ đoạn tinh vi và những nghịch lý nghiệp vụ

Báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia tại hội nghị cho thấy trong 10 năm qua (2014 - 2025), các lực lượng chức năng toàn quốc đã phát hiện, bắt giữ và xử lý gần 79.459 vụ với hơn 59.257 đối tượng, thu giữ trên 110 triệu bao thuốc lá điếu nhập lậu.

Phát biểu tại hội nghị, Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh, Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm (Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng), chỉ rõ các đối tượng hiện nay chủ động thích nghi bằng cách xé nhỏ hàng hóa xuống dưới 1.500 bao cho mỗi chuyến vận chuyển nhằm né tránh ngưỡng xử lý hình sự.

Hệ quả là chỉ khoảng 30% số vụ Biên phòng bắt giữ đạt định lượng để khởi tố hình sự, trong khi 70% còn lại chỉ xử phạt hành chính nên không đủ sức răn đe.

Nhiều sản phẩm thuốc lá lậu có chứa các chất độc, chất cấm gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, đặc biệt đối với hệ thần kinh và não bộ của người sử dụng - Ảnh: NH

Nghịch lý lớn nhất được các đại biểu chỉ ra là thị trường bất hợp pháp đang vận hành linh hoạt, ứng dụng công nghệ cao và liên tục thích ứng, trong khi nhân lực, phương tiện, thẩm quyền và dữ liệu của cơ quan quản lý chưa theo kịp.

Đại tá Nguyễn Văn Tranh, Phó tư lệnh pháp luật Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4, chia sẻ công tác đấu tranh tại khu vực tiếp giáp với Campuchia hiện vẫn còn nhiều khó khăn. Do đó, cần tiếp tục đầu tư lực lượng, phương tiện và trang thiết bị cho các địa bàn, tuyến và khu vực trọng điểm.

Cần khóa chặt thị trường ngầm

Từ bức tranh thực tế của các lực lượng chấp pháp, việc thảo luận chính sách quản lý đối với thị trường thuốc lá hợp pháp cần được nhìn nhận trong một chỉnh thể thống nhất. Nếu áp dụng quy định cấm trưng bày tuyệt đối tại các cơ sở bán lẻ trong khi khâu kiểm soát hàng lậu còn nhiều bất cập, thì có thể vô tình tạo ra một khoảng tối quản lý.

Trước đó, trả lời phỏng vấn báo chí về mối quan hệ giữa chính sách quản lý và kiểm soát thị trường, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng, cho rằng: "Không thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách chỉ đóng cánh cửa của thị trường hợp pháp nhưng để ngỏ cánh cửa của thị trường bất hợp pháp. Hai cánh cửa ấy phải được kiểm soát đồng thời".

Để giải quyết căn cơ các vấn đề thực tiễn, các chuyên gia tại hội nghị cho rằng các giải pháp quản lý cần được thiết kế mang tính đồng bộ và có tính khả thi cao.

Trước hết, thay vì cấm tuyệt đối, cơ quan soạn thảo nên cân nhắc áp dụng mô hình cấm có mục tiêu. Quy định này có thể chỉ cấm sản phẩm hiển thị ra bên ngoài mặt tiền hoặc cửa kính nhằm ngăn ngừa sự tiếp cận của thanh thiếu niên và cộng đồng, đồng thời vẫn cho phép nhận diện giới hạn bên trong cửa hàng để phục vụ giao dịch của người trưởng thành và miễn trừ hoàn toàn đối với các cơ sở bán buôn.

Đi cùng với đó là lộ trình chuyển tiếp hợp lý từ 18 đến 24 tháng kết hợp với việc triển khai thí điểm tại các nhóm địa bàn đặc thù như đô thị lớn, tỉnh biên giới và khu vực nông thôn.

Giai đoạn này cho phép đo lường thực chất về thời gian kiểm tra, mức độ tuân thủ của hộ kinh doanh và theo dõi sự dịch chuyển của giao dịch lên môi trường mạng trước khi ban hành chính sách diện rộng.

Việc hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá chỉ thực sự phát huy giá trị khi các giải pháp được xây dựng dựa trên kết quả thực nghiệm, tương xứng với năng lực thực thi và gắn liền với hiệu quả thu hẹp thị trường bất hợp pháp trên thực tế.

Ung thư phổi ở người không hút thuốc lá, dấu hiệu nào để nhận biết?

Nhiều người vẫn cho rằng ung thư phổi là căn bệnh của những người nghiện thuốc lá lâu năm. Tuy nhiên thực tế lâm sàng cho thấy ngày càng nhiều bệnh nhân ung thư phổi là phụ nữ, người nội trợ hoặc nhân viên văn phòng, những người chưa từng cầm đến một điếu thuốc trong đời.