Ngoại trưởng Mỹ sẽ thăm Việt NamNgoại trưởng Mỹ gửi video chia sẻ với người Việt

Phóng to

Thượng nghị sĩ John Kerry trong những năm 1990 - Ảnh: Boston Globe

Hai anh bạn John

Bà Tôn Nữ Thị Ninh, nguyên phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội và là nhà ngoại giao lâu năm của VN, khi nói về quá trình bình thường hóa quan hệ Việt - Mỹ với Tuổi Trẻ thừa nhận: “Trong bình thường hóa, chúng ta may mắn có hai anh bạn John. Đó là thượng nghị sĩ (TNS) John Kerry và TNS John McCain. Hai người là cựu binh Mỹ tại VN, một người là phe Cộng hòa, một người là phe Dân chủ, chúng ta có sự ủng hộ quan trọng từ cả lưỡng đảng”.

“Nói một cách khác, ông Kerry giống như cựu binh của bình thường hóa” - bà Ninh nói khi so sánh ông cùng với những Virginia Foote, Bob Schieffer, Pete Peterson và một loạt nhân vật khác từng thúc đẩy mạnh mẽ tiến trình hòa giải quan hệ hai nước cách đây gần 20 năm.

Năm 1991, khi John Kerry bắt đầu nhiệm kỳ 2 ở Thượng viện Mỹ, ông bắt đầu một việc được coi là đánh bạc với sinh mạng chính trị của bản thân: ra đứng đầu Ủy ban về vấn đề tù nhân chiến tranh và người Mỹ mất tích (POW/MIA).

Cần nhớ lúc đó vấn đề VN, nơi duy nhất siêu cường Mỹ từng thất bại trong lịch sử, vẫn là nỗi đau khôn nguôi, xã hội Mỹ vẫn vật lộn trong “hội chứng VN”. Một số nghị sĩ hay cựu binh muốn thúc đẩy bình thường hóa hay cải thiện quan hệ ngay lập tức bị chỉ trích là phản quốc. Các cố vấn của ông Kerry khi đó đều khuyên ông nên tránh nhiệm vụ này. TNS John McCain khi đó bị các nhóm làm về POW/MIA chỉ trích, gọi là phản quốc. “Những thứ nói về ông ta lúc đó là trên cả tàn nhẫn” - ông Kerry kể lại.

Tờ Boston Globe, trong loạt hồ sơ dài về chân dung ông Kerry khi ông ra tranh cử năm 2004, đã gọi bước đi này của ông là đầy “mạo hiểm về chính trị”. Ông Kerry thì thừa nhận đó là “nhiệm vụ không vinh quang gì và chẳng ai muốn”.

“Lúc đó rất nhiều lời đồn về các nhà tù bí mật (ở VN) do một nhóm nhỏ các doanh nghiệp và các tổ chức NGO (phao tin) với hi vọng kiếm lợi trên “hi vọng” của các gia đình cựu binh. Các bức hình giả về tù nhân Mỹ xuất hiện, kể cả trên báo chí chính thống” - tờ báo viết.

Năm 2010, khi tổng kết lại 15 năm bình thường hóa quan hệ Việt - Mỹ, TNS Kerry viết: “Mọi người dễ quên rằng bình thường hóa không hề đến nhanh hay dễ dàng. Đó là tiến trình gian nan đòi hỏi tầm nhìn, sự nỗ lực và nhượng bộ. Những người ủng hộ bình thường hóa có thể bị gán cho là phản quốc ở cả hai nước. Điều nghịch lý là thúc đẩy hòa bình và hòa giải giữa hai nước lại được dẫn dắt bởi những người tham chiến nhiều nhất - những cựu binh”.

TNS Kerry từ năm 1991 cho đến khi bình thường hóa năm 1995 đã liên tục có 14 chuyến thăm VN để xem xét hàng ngàn tài liệu, bức ảnh, các lời khai từ thân nhân, các nhóm cựu chiến binh, cựu quan chức tình báo và nhà ngoại giao, các báo cáo để khẳng định không còn nhà tù bí mật nào tại VN. Khi nhắc lại việc này, ông nói công việc POW/MIA đã “dần giúp gây dựng niềm tin và tạo thói quen hợp tác để dọn đường cho bình thường hóa”. Và chính những gia đình của các cựu binh đã “giúp xây dựng sự đồng thuận”.

Thêm một người bạn

Cũng trong quá trình này, ông John Kerry đã có thêm một người bạn mà sau này trở thành đồng minh chính trị quan trọng ở phía bên kia Đảng Cộng hòa.

Thời điểm năm 1991, ông Kerry bị coi là cái gai trong mắt nhiều TNS với phong thái nhanh nhạy, cởi mở với phóng viên, trong khi ở Thượng viện Mỹ chuyện vai vế, tuổi tác vẫn đóng vai trò quan trọng. Một trong những người rất kình ông Kerry khi đó chính là TNS John McCain. Hai người đã có những bất đồng ngay từ trong phong trào phản chiến.

Mùa xuân năm 1991, ông McCain ngồi đối diện ông Kerry trên chiếc máy bay vận tải quân sự trong một chuyến công tác tới Trung Đông.

Ở Thượng viện, hai người thường dè chừng vờn vờn nhau. Giờ khi ngồi trên máy bay, hai người nói chuyện và theo tự nhiên nhắc về VN, cuộc chiến mà cả hai ông từng tham gia một thời tuổi trẻ. Ông McCain nhớ lại rằng khi chiếc máy bay bắt đầu bay qua Đại Tây Dương, ông Kerry và ông McCain kể lại những ký ức của đời mình.

Ông Kerry nói: “Tôi hỏi ông ta rất nhiều câu hỏi, ông ta cũng hỏi tôi, rồi chúng tôi nói về cảm xúc của nhau về cuộc chiến”. Sau chuyến đi và một lần trò chuyện, hai người trở thành bạn thân của nhau.

Bốn năm sau, tháng 7-1995, ông Kerry và ông McCain đứng cạnh nhau ở phòng phía đông của Nhà Trắng khi tổng thống Clinton tuyên bố Mỹ sẽ bình thường hóa quan hệ với VN. Giai đoạn cấm vận, căng thẳng sau chiến tranh đã bước sang một trang mới của hợp tác. Việc bình thường hóa quan hệ với Mỹ cũng là tiền đề để VN vào ASEAN và ký thỏa thuận hợp tác với EU trong cùng năm này. Năm 2012, ông McCain cũng là một trong những người ủng hộ quyết liệt nhất ứng viên Kerry cho chức ngoại trưởng. Thúc đẩy bình thường hóa quan hệ với VN được coi là bước ngoặt của cuộc đời cũng như sự nghiệp chính trị của TNS Kerry.

TNS Edward M. Kennedy (mất năm 2009, em trai của J.F.K. và từng làm tại Thượng viện từ năm 1962) sau này đánh giá: “Công việc mà ông John Kerry và John McCain làm thật sự là một trong những việc ấn tượng nhất chúng ta từng có suốt 50 năm qua”.