Phóng to

Inrasara

* Bản thân anh gọi tập thơ của mình là Lễ tẩy trần tháng Tư còn dang dở, vì bản thảo của nó còn có 7 chương nữa, anh viết xong thấy chưa đạt nên chưa cho in. Vậy mà "đứa con sinh non" ấy của anh lại nhận được rất nhiều sự ưu ái. Sau giải ở trong nước, giờ đây nó còn được nhận giải văn học của khu vực Đông Nam Á. Phải chăng ở đây cũng có một chút rủi may?

Trước đó, độc giả biết đến Inrasara qua các tập thơ Tháp nắng (giải B Giải Hội Nhà văn VN 1997), Sinh nhật cây xương rồng (1997), Hành hương em (1999)… Inrasa - ra sinh năm 1957 tại Ninh Thuận, tốt nghiệp ĐH Sư phạm TP.HCM. Ngoài làm thơ, anh còn là một nhà nghiên cứu, năm 1995 được trao giải CHCP (Trung tâm lịch sử Đông dương) thuộc ĐH Sorbonne - Paris (Pháp) cho tác phẩm Văn học Chăm tập 1, năm 1996 giải của Ban Văn học Dân tộc - Hội Nhà văn VN cho Văn học Chăm tập 2; ngoài ra còn là chủ biên tạp chí Tagalau, chuyên sưu tầm, nghiên cứu, sáng tác văn học Chăm … cùng nhiều công trình như Văn học Chăm (1994), Văn học dân gian Chăm - Từ ngữ, thành ngữ, câu đố (1995), Từ điển Chăm-Việt (1995) …

- Mọi giải thưởng đều có yếu tố may rủi. Đừng nói các giải trong nước hay khu vực, ngay cả giải Nobel văn chương lớn là thế mà vẫn còn gây bao thắc mắc! Nhưng đó là chuyện ngoài lề. Không ai làm khoa học hay sáng tác nghệ thuật để trông chờ nhận giải thưởng. Cứ nỗ lực đi, rồi cái gì đến hãy để nó tự nhiên đến.

Mỗi tác giả hãy cố gắng làm việc một cách chuyên nghiệp đi, hãy vứt bỏ sợ hãi hay mặc cảm đi. Tất cả sẽ đến sau đó. Còn nếu không có, người ta vẫn có thể tự an ủi rằng: Danh sách giải Nobel văn chương thế kỷ 20 đã không có tên L. Tolstoi, B. Brecht hay R.M.Rilke!

* Anh có hy vọng giải mà anh sắp nhận ở Thái Lan sẽ làm tăng giá trị tập thơ của anh?

- Theo tôi, giải thưởng dù to bé thế nào cũng chỉ nên xem như một thứ pít-tông đẩy tác phẩm đến với người đọc nhanh, nhiều hơn thôi, chứ nó không làm tăng hay bớt "giá trị" tác phẩm (cười).

* "Giá trị" ở đây được hiểu theo nghĩa đen. Có thể anh sẽ tái bản Lễ tẩy trần tháng Tư, vì Giải Văn học ASEAN 2005 sẽ khiến cho nhiều độc giả quan tâm và tìm mua tập thơ này hơn?

- Tôi nghĩ có giải thì vui, nhưng đừng để nó ảnh hưởng hay thao túng mình. Ngay việc xuất bản công trình của mình, tôi cũng không lấy gì mặn mà, nói chi chuyện tái bản. Bộ Văn học Chăm (3 tập) đã hết sau một năm, có vài nhà xuất bản đề nghị in lại, tôi lưỡng lự mãi, dù nhu cầu từ người đọc là có. Tập thơ Tháp nắng cũng vậy. Cái mới hấp dẫn tôi hơn.

Giải Văn học ASEAN ra đời năm 1979, được trao hàng năm nhằm đề cao những nỗ lực, cống hiến, những tìm tòi về ngôn ngữ, bản sắc, những đóng góp về văn hoá và văn học của các nhà văn ở các nước Đông Nam Á. Những năm gần đây, giải thưởng này không ngừng phát triển, trở thành diễn đàn gặp gỡ, trao đổi giữa các tác giả văn học trong khu vực và là dịp quảng bá những thành tựu văn học ở mỗi nước nhằm tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa các thành viên ASEAN. VN cử đại diện tham dự giải từ năm 1996. Các tác giả đã nhận giải gồm:Tố Hữu (1996), Ma Văn Kháng (1998), Hữu Thỉnh (1999), Nguyễn Khải (2000), Nguyễn Đức Mậu (2001), Nguyễn Kiên (2002), Bằng Việt (2003), và Đỗ Chu (2004).

* Theo dự kiến, trong chuyến sang Bangkok nhận giải tới đây, anh sẽ có những buổi nói chuyện với sinh viên của một số trường ĐH Thái Lan. Anh định nói về vấn đề gì ?

- Tôi đã có lần đoạt giải hoặc vài lần được mời nói chuyện ở nước ngoài. Không có vấn đề gì cả. Tuỳ cơ ứng biến: Nói về văn học và ngôn ngữ Chăm, hay thơ Việt hiện đại, đều được. Vấn đề là đăng đàn bằng tiếng Việt hay tiếng Anh thôi. Tôi chưa một lần thuyết trình bằng Anh ngữ mà !

* Nghe nói Lễ tẩy trần tháng Tư đang được chính anh chuyển ngữ sang tiếng Anh cùng sự hợp tác của các dịch giả Hoàng Ngọc Tuấn, Đinh Linh, Quảng Cảnh … theo yêu cầu của BTC Giải Văn học ASEAN. Đây cũng là một cơ hội tốt để bạn đọc các nước biết đến nền văn học Chăm, nhưng anh có sợ rằng, với việc chuyển thể ấy, tập thơ sẽ ít nhiều mất đi hồn vía Chăm ?

- Lễ tẩy trần tháng Tư được viết bằng cả tiếng Chăm lẫn tiếng Việt. Đôi khi tôi viết tiếng Chăm trước, sau đó dịch ra Việt ngữ, hoặc ngược lại. "Bản dịch" luôn có vài mất mát, mặc dầu do tác giả tự dịch. Nhưng bây giờ, chủ yếu người khác dịch, mà thơ Inrasara lại thuộc dạng khó dịch nữa chớ !Đành phải trông cậy vào tài năng của người dịch và của cả sự may rủi thôi (cười).

* Xin hỏi câu cuối: Nếu phải phát biểu trong Giải Văn học ASEAN ở Bangkok, thì thông điệp quan trọng nhất mà anh muốn nêu là gì?

- Tôi vẫn chưa nhận được những lời hướng dẫn chính thức từ Hội Nhà văn. Nhưng nếu có phát biểu, điều tôi muốn nói là:Inrasara là nhà thơ dân tộc thiểu số đầu tiên của VN được trao giải này và đó là một sự ghi nhận quan trọng đối với sự đóng góp của các nhà văn dân tộc thiểu số vào nền văn học chung của một nước VN đa dân tộc trong nền văn chương của khối cộng đồng các nước Đông Nam Á, thể hiện cho một tinh thần hội nhập lớn-có lẽ là thế.

Bởi vì nói như giáo sư Phạm Huy Thông: "Văn hoá Champa, dù tiếp nối hay vượt lên văn hoá Sa Huỳnh nảy nở ở đây trước đó, là một cống hiến xuất sắc vào kho tàng văn hoá VN xưa và nay (…) và người Chăm là một gạch nối nối liền nước ta với Đông Nam Á hải đảo, mà quan hệ nhiều mặt giữa đôi bên ngày càng trở nên mật thiết".